2023માં માલદીવના રાષ્ટ્રપતિ બનેલા મોહમ્મદ મુઈઝ્ઝુને થોડા જ મહિનાઓમાં સમજાઈ ગયું કે ભારતની મદદ વિના માલદીવનું સરકારી તંત્ર ચાલી શકે નહીં. એક સમયે માલદીવનો વિદેશી મુદ્રા ભંડાર માત્ર 440 મિલિયન ડોલરનો રહ્યો હતો, જેનાથી માત્ર 45 દિવસની આયાત શક્ય હતી. આવા સંજોગોમાં ભારતે જ માલદીવની મદદ કરી. આ લેખમાં આપણે જોઈશું કે કયા કારણોસર મુઈઝ્ઝુને ભારત પ્રત્યેની તેમની નીતિ બદલવી પડી અને બાયકોટ ઈન્ડિયાનું નારું 'વેલકમ મોદી'માં કેવી રીતે ફેરવાઈ ગયું.
બાયકોટ ઈન્ડિયા અભિયાનથી શરૂઆત
માત્ર બે વર્ષ પહેલાં, 2023ની ચૂંટણી દરમિયાન મોહમ્મદ મુઈઝ્ઝુએ 'ઈન્ડિયા આઉટ'નું નારું આપ્યું હતું. આ અભિયાન માલદીવમાં ભારતીય સૈનિકોની હાજરીનો વિરોધ કરવા માટે હતું. મુઈઝ્ઝુએ વચન આપ્યું હતું કે સત્તામાં આવતાં જ તેઓ માલદીવમાં તૈનાત 77 ભારતીય સૈનિકોને પાછા મોકલશે. તેમણે ભારતીય કંપનીઓની હાજરીનો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો હતો. મુઈઝ્ઝુને ચીનના સમર્થક માનવામાં આવતા હતા, અને તેમણે પરંપરા તોડીને તેમની પ્રથમ વિદેશ યાત્રા તુર્કી અને પછી ચીનની કરી, જ્યારે માલદીવના નવા રાષ્ટ્રપતિઓ પરંપરાગત રીતે પહેલી યાત્રા ભારતની કરતા હતા.
આ પગલાંથી એવું લાગતું હતું કે મુઈઝ્ઝુ માલદીવને ભારતથી દૂર લઈ જવા માગે છે. આ દરમિયાન માલદીવના કેટલાક મંત્રીઓએ ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વિરુદ્ધ અશોભનીય નિવેદનો આપ્યા હતા.
બદલાતો સંદર્ભ: ભારતનું મહત્વ સમજાયું
2023થી 2025 સુધીના ટૂંકા ગાળામાં મુઈઝ્ઝુ અને માલદીવના વિચારકોને ભારતને અવગણવાનું પરિણામ સમજાઈ ગયું. જ્યારે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી 2025માં માલદીવની રાજધાની માલે પહોંચ્યા, ત્યારે તેમના સ્વાગત માટે માલદીવ સરકારે રેડકાર્પેટ પાથરી દીધી. રાષ્ટ્રપતિ મુઈઝ્ઝુ, વિદેશ મંત્રી, સંરક્ષણ મંત્રી, નાણા મંત્રી અને ગૃહ મંત્રી એરપોર્ટ પર હાજર હતા. આ ઘટના દર્શાવે છે કે બે વર્ષથી ઓછા સમયમાં 'બાયકોટ ઈન્ડિયા'ની નીતિ 'વેલકમ મોદી'માં બદલાઈ ગઈ.
મુઈઝ્ઝુની નીતિ બદલવાના પાંચ મુખ્ય કારણો
1. આર્થિક સંકટ અને ભારતની મદદ
કોરોના મહામારી પછી માલદીવની અર્થવ્યવસ્થા હજુ પણ સંકટમાંથી બહાર નથી આવી. સપ્ટેમ્બર 2024માં માલદીવનો વિદેશી મુદ્રા ભંડાર માત્ર 440 મિલિયન ડોલર હતો, જે દોઢ મહિનાની આયાત માટે પૂરતો હતો. આવા કપરા સમયે ભારતે 750 મિલિયન ડોલરની કરન્સી સ્વેપ સુવિધા અને 100 મિલિયન ડોલરના ટ્રેઝરી બિલ રોલઓવર દ્વારા માલદીવને ટેકો આપ્યો.
ભારતે માલદીવમાં અરબો રૂપિયાના પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કર્યા છે, જે માલદીવના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, હનીમાધૂ એરપોર્ટ પ્રોજેક્ટ અને 4,000 ઘરોનું નિર્માણ ઓગસ્ટ 2025 સુધીમાં પૂર્ણ થવાની અપેક્ષા છે. આ ઉપરાંત, ગ્રેટર માલે કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટ (GMCP) હેઠળ એક પુલનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે, જે સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં પૂર્ણ થશે. ઓગસ્ટ 2024માં ભારતે અડ્ડૂમાં 29 મિલિયન ડોલરની કિંમતનો એરપોર્ટ વિકાસ પ્રોજેક્ટ પણ શરૂ કર્યો.
2025માં ભારત અને માલદીવે 13 સમજૂતી પત્રો પર હસ્તાક્ષર કર્યા, જેમાં 56 કરોડ રૂપિયાની અનુદાન સહાયનો સમાવેશ થાય છે. ભારત માલદીવના સૌથી મોટા વેપારી ભાગીદારોમાંથી એક છે, જેનું વેપાર મૂલ્ય 548 મિલિયન ડોલરથી વધુ છે. આ બધું દર્શાવે છે કે 'ઈન્ડિયા બાયકોટ'નું નારું માત્ર ચૂંટણી પ્રચારનો ભાગ હતું.
2. પર્યટન પર નિર્ભરતા
માલદીવની અર્થવ્યવસ્થામાં પર્યટનનો હિસ્સો 28% છે, અને ભારતીય પર્યટકો આમાં સૌથી મોટો સમૂહ છે. 2024માં 'બાયકોટ માલદીવ' અભિયાનને કારણે પર્યટકોની સંખ્યામાં 50,000નો ઘટાડો થયો, જેનાથી 150 મિલિયન ડોલરનું નુકસાન થયું. આવી સ્થિતિમાં મુઈઝ્ઝુએ ભારતીય પર્યટકોને માલદીવની મુલાકાત લેવાની અપીલ કરી.
જ્યારે ભારત અને માલદીવના સંબંધો તણાવગ્રસ્ત હતા, ત્યારે વડાપ્રધાન મોદીએ લક્ષદ્વીપનો એક ફોટો શેર કર્યો હતો, જે માલદીવ માટે એક સંદેશ હતો કે ભારતીય પર્યટકો પાસે માલદીવના વિકલ્પ તરીકે લક્ષદ્વીપ જેવી સુંદર જગ્યાઓ છે.
3. કૂટનીતિક દબાણ
મુઈઝ્ઝુની ચીન તરફી નીતિ અને ભારતીય સૈનિકોને હટાવવાની માંગણીએ તણાવ વધાર્યો હતો, પરંતુ ભારતની 'નેબરહૂડ ફર્સ્ટ' નીતિ અને વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરની ઓગસ્ટ 2024ની માલદીવ યાત્રાએ સંબંધોને નવો આયામ આપ્યો. નવેમ્બર 2023માં કેન્દ્રીય મંત્રી કિરેન રિજિજુ મુઈઝ્ઝુના શપથ ગ્રહણ સમારોહમાં હાજરી આપવા માલે ગયા હતા. ડિસેમ્બર 2023માં યુએઈમાં મોદી અને મુઈઝ્ઝુની મુલાકાત થઈ હતી. જૂન 2024માં મોદીના ત્રીજા કાર્યકાળના શપથ ગ્રહણ સમારોહમાં મુઈઝ્ઝુ ભારત આવ્યા હતા. આ સતત સંપર્કોએ બંને દેશો વચ્ચેની ગેરસમજણો દૂર કરી.
ભારતે માલદીવની દરિયાઈ સુરક્ષા માટે જહાજો અને હેલિકોપ્ટર પૂરા પાડ્યા, જે ભારતની પ્રાદેશિક સુરક્ષામાં ભૂમિકાને રેખાંકિત કરે છે. ભારતે શાળાઓ અને હોસ્પિટલો જેવી સાંસ્કૃતિક અને સમુદાયિક પરિયોજનાઓ દ્વારા માલદીવના લોકોમાં ભારતની સકારાત્મક છબી ઊભી કરી.
4. ચીનની દેવું જાળ નીતિ
માલદીવ પર ચીનનું 1.37 બિલિયન ડોલરનું દેવું છે, જે ભારતની સરખામણીમાં વધુ જોખમી છે. રાષ્ટ્રપતિ બન્યા પછી મુઈઝ્ઝુને સમજાયું કે ભારતની આર્થિક સહાય વધુ વિશ્વસનીય છે. આ દેવું બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઈનિશિએટિવ હેઠળની પરિયોજનાઓ, જેમ કે હુલ્હુમાલે બ્રિજ અને એરપોર્ટ વિસ્તરણ માટે લેવામાં આવ્યું હતું. આ પરિયોજનાઓની કિંમત ઘણીવાર વધારીને દર્શાવવામાં આવે છે, જેનાથી માલદીવ જેવા નાના દેશ માટે દેવું ચૂકવવું મુશ્કેલ બને છે. ચીનના ઊંચા વ્યાજ દરો અને કડક શરતો માલદીવને દેવાના જાળમાં ફસાવે છે, જ્યારે ભારતની સહાય વધુ લવચીક અને વિશ્વસનીય રહી છે.
5. પ્રાદેશિક સુરક્ષા
ભારત માલદીવ માટે હંમેશાં 'પ્રથમ પ્રતિસાદક' રહ્યું છે. 1988ના બળવા અને 2004ની સુનામીમાં ભારતે માનવીય આધારે માલદીવની મદદ કરી હતી. માલદીવની દરિયાઈ સુરક્ષા માટે ભારતની ભૂમિકા અનિવાર્ય છે. ભારતના વિઝન MAHASAGAR (Mutual and Holistic Advancement for Security and Growth Across Regions)માં માલદીવનું વિશેષ સ્થાન છે. ભારત અને માલદીવ વચ્ચેના સાંસ્કૃતિક, ભાષાકીય અને ઐતિહાસિક સંબંધો મજબૂત છે, જેને મુઈઝ્ઝુએ સત્તામાં આવ્યા પછી સ્વીકારવું પડ્યું.
આર્થિક સંકટ, પર્યટન પર નિર્ભરતા, કૂટનીતિક દબાણ, ચીનની દેવું જાળ નીતિ અને પ્રાદેશિક સુરક્ષાની જરૂરિયાતોને કારણે મુઈઝ્ઝુએ ભારત પ્રત્યેની તેમની નીતિમાં સુધારો કર્યો. આ બધા પરિબળોએ માલદીવને ભારતની નજીક લાવ્યું. 2025માં માલદીવની 60મી સ્વતંત્રતા વર્ષગાંઠના અવસરે મુઈઝ્ઝુએ વડાપ્રધાન મોદીને 'ગેસ્ટ ઓફ ઓનર' તરીકે આમંત્રિત કર્યા, જે બંને દેશો વચ્ચેના સુધરેલા સંબંધોનું પ્રતીક છે.
