બાંગ્લાદેશ ફરી ઈસ્ટ પાકિસ્તાન બની શકે? : જાણો શું કહે છે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને વિલીનીકરણના નિયમો

દક્ષિણ એશિયાના ભૌગોલિક રાજકારણમાં અત્યારે એક ગંભીર ચર્ચાએ જોર પકડ્યું છે. વર્ષ 1971માં પાકિસ્તાનથી અલગ થઈને અસ્તિત્વમાં આવેલું બાંગ્લાદેશ શું ફરી ક્યારેય ભૂતકાળની જેમ પાકિસ્તાનનો હિસ્સો બની શકે? હાલમાં બાંગ્લાદેશમાં પ્રવર્તી રહેલી રાજકીય અસ્થિરતા અને કટ્ટરપંથી સંગઠનોના વધતા પ્રભાવ વચ્ચે આ સવાલ આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતો માટે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. જોકે, લાગણીઓ અને રાજકીય નિવેદનોથી પર રહીને જો કાયદાકીય પાસાઓ તપાસવામાં આવે તો આ પ્રક્રિયા અત્યંત જટિલ અને લગભગ અશક્ય જણાય છે.

સાર્વભૌમત્વ અને આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતાનો પડકાર

બાંગ્લાદેશ અત્યારે એક સંપૂર્ણ સાર્વભૌમ રાષ્ટ્ર છે જેને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર એટલે કે United Nations સહિત વિશ્વના તમામ દેશોએ માન્યતા આપેલી છે. કોઈપણ સ્વતંત્ર દેશ જ્યારે બીજા દેશમાં ભળવા માંગતો હોય ત્યારે માત્ર સત્તા પર બેઠેલા લોકોનો નિર્ણય પૂરતો નથી હોતો. આ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવેલા કાયદાકીય માળખાનું પાલન કરવું અનિવાર્ય છે. બાંગ્લાદેશનું ફરીથી ઈસ્ટ પાકિસ્તાનમાં પરિવર્તિત થવું એ માત્ર ભૌગોલિક ફેરફાર નથી પરંતુ વર્ષોથી સ્થાપિત થયેલી તેની ઓળખને ભૂંસી નાખવા સમાન છે.

કયા નિયમો હેઠળ થઈ શકે વિલીનીકરણ?

આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા મુજબ કોઈપણ દેશનું અન્ય દેશમાં જોડાણ કરવા માટે કેટલીક કડક શરતો હોય છે. સૌથી મહત્વની શરત એ છે કે બંને દેશો વચ્ચે સત્તાવાર રાજદ્વારી સમજૂતી થવી જોઈએ. ત્યારબાદ જે દેશ વિલીન થવા માંગે છે ત્યાં લોકમત એટલે કે Referendum લેવો પડે છે. આ લોકમતમાં જો દેશની જનતા બહુમતીથી બીજા દેશમાં જોડાવા માટે સહમતી આપે તો જ આ પ્રક્રિયા આગળ વધી શકે છે. જનતાના સમર્થન વગર લેવામાં આવેલો કોઈ પણ નિર્ણય આંતરરાષ્ટ્રીય અદાલતમાં ટકી શકતો નથી અને તેને ગેરકાયદેસર માનવામાં આવે છે.

બંધારણીય અવરોધો અને કાનૂની મર્યાદાઓ

બાંગ્લાદેશના બંધારણમાં અત્યારે એવી કોઈ જોગવાઈ નથી જે દેશના સાર્વભૌમત્વને અન્ય કોઈ રાષ્ટ્રને સોંપવાની છૂટ આપતી હોય. જો આવો કોઈ પ્રયાસ કરવામાં આવે તો તે બંધારણના મૂળભૂત માળખાનું ઉલ્લંઘન ગણાય છે. આ ઉપરાંત સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સુરક્ષા પરિષદ અને સામાન્ય સભામાં પણ આ પ્રક્રિયાને મંજૂરી મળવી જરૂરી છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને લાગે કે આ જોડાણ પાછળ કોઈ બાહ્ય દબાણ કે ષડયંત્ર છે તો તેઓ તે દેશ પર આર્થિક અને રાજકીય પ્રતિબંધો લાદી શકે છે.

ભારત અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા પર તેની અસર

જો બાંગ્લાદેશમાં પાકિસ્તાન તરફી વલણ વધે અથવા વિલીનીકરણ જેવી વાતોને પ્રોત્સાહન મળે તો તેની સૌથી ગંભીર અસર ભારતની સુરક્ષા પર પડી શકે છે. વર્ષ 1971 ના યુદ્ધ બાદ ભારતની પૂર્વી સીમાઓ પર જે સ્થિરતા આવી હતી તે જોખમમાં મુકાઈ શકે છે. દક્ષિણ એશિયામાં સત્તાનું સંતુલન જાળવવા માટે બાંગ્લાદેશનું લોકશાહી ઢબે સ્વતંત્ર રહેવું અત્યંત જરૂરી છે. હાલની સ્થિતિમાં બાંગ્લાદેશ ફરી ઈસ્ટ પાકિસ્તાન બને તેવી શક્યતા કાયદાકીય રીતે નહિવત છે પરંતુ રાજકીય અસ્થિરતા નવા પડકારો ચોક્કસ ઉભા કરી શકે છે.