દેશના તમામ ભારતીયો માટે ગર્વની ક્ષણ છે. વાત એમ છે કે છત્રપતિ શિવાજી મહારાજના 12 કિલ્લાઓને યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ્સની યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.
ભારત માટે એક ઐતિહાસિક અને ગૌરવપૂર્ણ ક્ષણ કહી શકાય. છત્રપતિ શિવાજી મહારાજના 12 કિલ્લાઓને યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ્સની યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. આ નિર્ણય 47મા વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટી (WHC)ના સત્ર દરમિયાન પેરિસમાં લેવામાં આવ્યો હતો. આ કિલ્લાઓ, જેને 'મરાઠા મિલિટરી લેન્ડસ્કેપ્સ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે મરાઠા શાસકોની અસાધારણ કિલ્લેબંધી અને સૈન્ય વ્યવસ્થાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ ઉપલબ્ધિ મહારાષ્ટ્ર અને સમગ્ર ભારત માટે ગૌરવની વાત છે, જે શિવાજી મહારાજના વારસાને વૈશ્વિક સ્તરે લઈ જાય છે.
યુનેસ્કોની યાદીમાં સામેલ કિલ્લાઓ
આ 12 કિલ્લાઓમાંથી 11 મહારાષ્ટ્રમાં અને એક તમિલનાડુમાં આવેલો છે. આ કિલ્લાઓની યાદી નીચે મુજબ છે:
સલ્હેર કિલ્લો - નાસિક જિલ્લામાં આવેલો આ કિલ્લો શિવાજી મહારાજની રણનીતિનું એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે.
શિવનેરી કિલ્લો - આ કિલ્લો શિવાજી મહારાજના જન્મસ્થળ તરીકે જાણીતો છે અને તે પુણે જિલ્લામાં આવેલો છે.
લોહગઢ - 'લોખંડનો કિલ્લો' તરીકે પ્રખ્યાત, આ કિલ્લો તેની મજબૂત રચના માટે જાણીતો છે.
ખાંદેરી કિલ્લો - કોંકણના દરિયાકાંઠે આવેલો આ કિલ્લો મરાઠા નૌકાદળની શક્તિનું પ્રતીક છે.
રાયગઢ - મરાઠા સામ્રાજ્યની રાજધાની, આ કિલ્લો શિવાજી મહારાજના શાસનનું કેન્દ્ર હતો.
રાજગઢ - મરાઠા સામ્રાજ્યની પ્રથમ રાજધાની, આ કિલ્લો પુણે જિલ્લામાં આવેલો છે.
પ્રતાપગઢ - આ કિલ્લો શિવાજી મહારાજની યુદ્ધનીતિના નિર્ણાયક યુદ્ધોમાંના એકનું સાક્ષી છે.
સુવર્ણદુર્ગ - કોંકણના દરિયાકાંઠે આવેલો આ કિલ્લો નૌકાદળની શક્તિ દર્શાવે છે.
પન્હાલા - કોલ્હાપુર જિલ્લામાં આવેલો આ કિલ્લો શિવાજી મહારાજની રણનીતિનું ઉદાહરણ છે.
વિજયદુર્ગ - આ દરિયાઈ કિલ્લો મરાઠા નૌકાદળની શક્તિનું પ્રતીક છે.
સિંધુદુર્ગ - શિવાજી મહારાજ દ્વારા બાંધવામાં આવેલો આ કિલ્લો સિંધુદુર્ગ જિલ્લામાં આવેલો છે.
જિંજી કિલ્લો - તમિલનાડુમાં આવેલો આ કિલ્લો શિવાજી મહારાજના વિસ્તરણનું પ્રતીક છે.
શિવાજી મહારાજનો વારસો
છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ, જેઓ મરાઠા સામ્રાજ્યના સ્થાપક તરીકે ઓળખાય છે, તેમણે 17મી સદીમાં 'સ્વરાજ્ય' (સ્વશાસન)ની સ્થાપના કરી હતી. આ કિલ્લાઓ માત્ર રક્ષણાત્મક રચનાઓ જ નહોતા, પરંતુ તે સ્વરાજ્ય, પ્રતિરોધ, આત્મનિર્ભરતા અને સાંસ્કૃતિક ઓળખનું પ્રતીક હતા. આ કિલ્લાઓ પશ્ચિમ ઘાટના ખડકાળ ભૂપ્રદેશથી લઈને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ફેલાયેલા છે, જે શિવાજી મહારાજની વ્યૂહાત્મક દૂરદર્શિતા અને સૈન્ય કૌશલ્યને દર્શાવે છે. મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસે આ ઉપલબ્ધિને "ઐતિહાસિક, ગૌરવપૂર્ણ અને ગૌરવશાળી ક્ષણ" ગણાવી, જે શિવાજી મહારાજના વારસાને વૈશ્વિક મંચ પર લઈ જાય છે.
યુનેસ્કોના નિર્ણયની પ્રક્રિયા
આ કિલ્લાઓને યુનેસ્કોની યાદીમાં સામેલ કરવાની પ્રક્રિયા 18 મહિના ચાલી. જાન્યુઆરી 2024માં આ કિલ્લાઓની નોમિનેશન પ્રસ્તાવના યુનેસ્કોને મોકલવામાં આવી હતી. આ પછી, ICOMOS (ઇન્ટરનેશનલ કાઉન્સિલ ઓન મોન્યુમેન્ટ્સ એન્ડ સાઇટ્સ)ના નિષ્ણાત હ્વા-જોંગ લીએ ઓક્ટોબર 2024માં આ કિલ્લાઓની મુલાકાત લીધી હતી. આ મુલાકાત દરમિયાન જિલ્લા કલેક્ટરો અને વન વિભાગના અધિકારીઓએ સહયોગ આપ્યો હતો. 47મા વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટીના સત્રમાં,18 રાજ્યોની સકારાત્મક ભલામણો અને યુનેસ્કો, વર્લ્ડ હેરિટેજ સેન્ટર અને ICOMOSના સમર્થન પછી, આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો.
રાજકીય અને સામાજિક પ્રતિક્રિયાઓ
આ ઉપલબ્ધિની ઉજવણી મહારાષ્ટ્રભરમાં થઈ રહી છે. મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસે એક્સ પર પોસ્ટ કરીને આને "છત્રપતિ શિવાજી મહારાજને હૃદયપૂર્વકની શ્રદ્ધાંજલિ" ગણાવી. તેમણે આ સફળતા માટે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી, સાંસ્કૃતિક બાબતોના મંત્રી આશિષ શેલાર, આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ASI) અને અન્ય અધિકારીઓનો આભાર માન્યો. નાયબ મુખ્યમંત્રી એકનાથ શિંદેએ આને "મહારાષ્ટ્રના વીરતાપૂર્ણ ઇતિહાસનું જીવંત પ્રતીક" ગણાવ્યું અને રાજ્ય સરકારની આ કિલ્લાઓના સંરક્ષણ અને જાળવણી માટેની પ્રતિબદ્ધતાને પુનરોચ્ચાર કર્યો.
प्रत्येक भारतीय या सन्मानाने आनंदित झाला आहे.
— Narendra Modi (@narendramodi) July 12, 2025
या ‘मराठा मिलिटरी लँडस्केप्स’ मध्ये 12 भव्य किल्ल्यांचा समावेष असून, ज्यापैकी 11 महाराष्ट्रात तर १ तामिळनाडू मध्ये आहे.
जेव्हा आपण गौरवशाली मराठा साम्राज्याबद्दल बोलतो, तेव्हा आपण त्याचा संबंध सुशासन, लष्करी ताकद, सांस्कृतिक अभिमान… https://t.co/J7LEiOAZqy
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ આ નિર્ણયની પ્રશંસા કરી, એક્સ પર લખ્યું કે, "આ સન્માનથી દરેક ભારતીય ગદગદ છે. મરાઠા સામ્રાજ્યની સારી શાસનવ્યવસ્થા અને સામાજિક કલ્યાણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની વાત આપણે કરીએ છીએ." કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે આને "હિન્દુ સ્વરાજના રક્ષણના મુખ્ય સ્તંભો" ગણાવ્યા અને રાયગઢ કિલ્લાની તેમની તાજેતરની મુલાકાતને "આધ્યાત્મિક રીતે ગહન" અનુભવ તરીકે વર્ણવી.
મહારાષ્ટ્રના સાંસ્કૃતિક વારસાનું મહત્વ
આ 12 કિલ્લાઓ શિવાજી મહારાજના સ્વરાજ્યના વિઝનને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે ન્યાય, સમાવેશ અને આત્મનિર્ભરતા પર આધારિત હતું. આ કિલ્લાઓ દરિયાકાંઠાના ટાપુઓથી લઈને પહાડી શિખરો સુધીના વિવિધ ભૂપ્રદેશોમાં ફેલાયેલા છે, જે મરાઠા શાસકોની અસાધારણ રણનીતિ અને આર્કિટેક્ચરલ નવીનતાને દર્શાવે છે. આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ASI) અને મહારાષ્ટ્રના સાંસ્કૃતિક બાબતોના વિભાગ હેઠળના ડિરેક્ટોરેટ ઓફ આર્કિયોલોજી એન્ડ મ્યુઝિયમ્સે આ નોમિનેશન માટેનો પ્રસ્તાવ તૈયાર કર્યો હતો.
રાજ ઠાકરેએ આ ઉપલબ્ધિ પર આનંદ વ્યક્ત કર્યો, પરંતુ સરકારને ચેતવણી આપી કે આ કિલ્લાઓનું સંરક્ષણ અને જાળવણી નિયમિત રીતે થવી જોઈએ. તેમણે ૨૦૦૯ના એક ઉદાહરણનો ઉલ્લેખ કર્યો, જ્યારે અનધિકૃત બાંધકામોને કારણે ઐતિહાસિક સ્થળોને નુકસાન થયું હતું. સંભાજીરાજેએ પણ આ નિર્ણયને "૧૦ વર્ષના પ્રયાસોની સફળતા" ગણાવી, પરંતુ સંરક્ષણની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો.
ભવિષ્ય માટે પ્રતિબદ્ધતા
મહારાષ્ટ્ર સરકારે આ કિલ્લાઓના સંરક્ષણ અને જાળવણી માટે પોતાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે. આ કિલ્લાઓ ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે પ્રેરણાનો સ્ત્રોત બની રહે તે માટે રાજ્ય સરકાર પ્રયાસો કરશે. આ ઉપલબ્ધિ ભારતની સમૃદ્ધ અને વૈવિધ્યસભર સાંસ્કૃતિક વિરાસતની વૈશ્વિક સ્તરે ઓળખનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
