ભારતમાં શુદ્ધ પીવાનું પાણી ઉપલબ્ધ ન હોવાને કારણે સર્જાતી સ્થિતિ અત્યંત ગંભીર બની ગઈ છે. એક રિપોર્ટ અનુસાર, અશુદ્ધ પાણીથી થતા ડાયરિયાને કારણે દેશમાં દર વર્ષે આશરે 4 લાખ લોકો જીવ ગુમાવે છે, જ્યારે 1 કરોડથી વધુ લોકો વિવિધ સંક્રમિત રોગો અથવા દિવ્યાંગતાનો શિકાર બની રહ્યા છે. આટલી ગંભીર સ્થિતિ હોવા છતાં રાજ્ય સરકારોની નિષ્ક્રિયતા જળવાઈ રહી છે.
દેશના સૌથી સ્વચ્છ શહેર ગણાતા ઈન્દોરમાં દૂષિત પાણીથી થયેલા મોતના કિસ્સાઓએ વહીવટીતંત્રની પોલ ખોલી દીધી છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા હજુ પણ સરકારોની પ્રાથમિકતામાં સ્થાન પામી શકી નથી.
આંકડાકીય હકીકત: બજેટ હોવા છતાં કામ અધૂરું
શુદ્ધ પાણી અને સીવર લાઈન માટે કુલ 1.93 લાખ કરોડ રૂપિયાના પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી અત્યાર સુધી માત્ર 44,000 કરોડ રૂપિયાના કામો જ પૂર્ણ થયા છે. નોંધનીય છે કે અમૃત (AMRUT) મિશનની મુદત આ વર્ષે માર્ચમાં પૂર્ણ થઈ રહી છે. ઈન્દોર જેવા શહેરોમાં પણ કાગળ પર કામગીરી પૂર્ણ બતાવવામાં આવે છે, પરંતુ જમીની હકીકત કંઈક અલગ જ છે. ઈન્ટરનેટ પરના આંકડા મુજબ રાલામંડળ જેવા ગામોમાં પાણીની શુદ્ધતાની તપાસ નિયમિત થતી હોવાનું દર્શાવાય છે, પરંતુ પ્રશાસનિક બેદરકારીને કારણે લોકોના જીવ જઈ રહ્યા છે.
મિશન અને યોજનાઓનું વર્તમાન સ્ટેટસ
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા બે મહત્વના મિશન ચલાવવામાં આવી રહ્યા છે: શહેરી વિસ્તારો માટે 'અમૃત મિશન' અને ગ્રામીણ વિસ્તારો માટે 'જલ જીવન મિશન'. જોકે, આ મૂળભૂત જરૂરિયાતો પૂરી કરવામાં રાજ્ય સરકારોનો રવૈયો ખૂબ જ સુસ્ત રહ્યો છે.
પ્રોજેક્ટ્સની સ્થિતિ: અમૃત મિશન 2.0 હેઠળ 132 નવા વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ સ્થાપવાના હતા, જેમાંથી માત્ર 4 જ પૂર્ણ થયા છે.
મધ્યપ્રદેશની હાલત: સૌથી વધુ 43 પ્લાન્ટ મધ્યપ્રદેશમાં મંજૂર થયા છે, પરંતુ હજુ સુધી એક પણ કાર્યરત થયો નથી.
નાણાકીય પેટર્ન: 10 લાખથી વધુ વસ્તીવાળા શહેરોમાં કેન્દ્ર સરકાર 33% ખર્ચ ભોગવે છે, જ્યારે નાના શહેરોમાં 50% સહાય આપે છે. હિમાલયી રાજ્યોમાં કેન્દ્રનો હિસ્સો 90% સુધી હોય છે.
ભારત જળ સંકટના ઉંબરે?
વૈશ્વિક માપદંડો મુજબ જો પ્રતિ વ્યક્તિ વાર્ષિક પાણીની ઉપલબ્ધતા 1,700 ઘન મીટરથી ઓછી હોય તો તેને જળ સંકટ માનવામાં આવે છે. ભારતમાં આ આંકડો વર્ષ 2021 માં 1,487 ઘન મીટર હતો, જે હવે ઘટીને 1,341 ઘન મીટર થઈ ગયો છે.
વિશ્વના સૌથી વધુ જળ સંકટગ્રસ્ત 20 શહેરોમાં ભારતના 5 મોટા શહેરો - દિલ્હી, ચેન્નાઈ, કોલકાતા, મુંબઈ અને હૈદરાબાદનો સમાવેશ થાય છે. ભારત પાસે વિશ્વની 17% વસ્તી છે, પરંતુ પીવાલાયક મીઠા પાણીના સ્ત્રોત માત્ર 4% જ ઉપલબ્ધ છે.
અમૃત મિશન 1.0 અને 2.0નો અહેવાલ
વિગત | અમૃત મિશન 1.0 (2015-2021) | અમૃત મિશન 2.0 (2021-2026) |
કુલ પ્રોજેક્ટ્સ | 6008 | 8791 |
મંજૂર ખર્ચ | ₹83,463 કરોડ | ₹1.93 લાખ કરોડ |
પૂર્ણ થયેલ કામ | ₹79,000 કરોડ | ₹44,000 કરોડ |
નગરપાલિકાઓની નબળી સ્થિતિ
સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ આજે પણ નાણાકીય સહાય માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો પર નિર્ભર છે. મર્યાદિત આવક અને સ્ટાફની અછતને કારણે પીવાના પાણી જેવી પાયાની સેવાઓ આપવા માટે નગર નિગમો સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે. જ્યાં સુધી સ્થાનિક વહીવટીતંત્રને મજબૂત કરવામાં નહીં આવે, ત્યાં સુધી 'હર ઘર જલ' નું સપનું વાસ્તવિકતા બનવું મુશ્કેલ દેખાય છે.
