ડેનમાર્ક આજે એક અજીબ અને જટિલ પરિસ્થિતિમાં ફસાયેલું છે, જેમાં તેનો સામનો કોઈ દુશ્મન દેશ સાથે નથી, પરંતુ તેના જ સહયોગી અને મિત્ર દેશ અમેરિકા સાથે છે. અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ગ્રીનલેન્ડ પર કબજો કરવાની અનેક ધમકીઓ આપી છે, જેના કારણે આખી વિશ્વની નજર આ મુદ્દા પર છે. ગ્રીનલેન્ડ સત્તાવાર રીતે ડેનમાર્કનો ભાગ છે અને તે પણ અમેરિકાની જેમ NATOનો સભ્ય છે. આવી સ્થિતિમાં, NATOના જ બે સભ્ય દેશો વચ્ચે લશ્કરી તણાવની વાત ઉભી થઈ છે, જે સંગઠનની મૂળભૂત વિચારધારાને પડકારે છે. આ મુદ્દો માત્ર ભૂગોળ અને સાર્વભૌમત્વનો નથી, પરંતુ તે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો, સહયોગ અને વિશ્વાસના મૂળને હચમચાવી રહ્યો છે. ગ્રીસના પૂર્વ નાણા મંત્રી યાનિસ વારોફાકિસે તો આને ડેનમાર્કના પોતાના કર્મોનું ફળ કહ્યું છે, કારણ કે 1974માં સાયપ્રસ વિવાદમાં ડેનમાર્કે જ કહ્યું હતું કે NATOનું કામ સભ્ય દેશોને એકબીજાથી બચાવવાનું નથી. આજે તે જ દલીલ ડેનમાર્કને જ ફસાવી રહી છે.
ડેનમાર્કની મુશ્કેલી અને ટ્રમ્પની ધમકીઓ
ડેનમાર્ક આજે પોતાની જ 50 વર્ષ જૂની દલીલમાં ફસાયું છે. અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ગ્રીનલેન્ડને ખરીદવા અથવા કબજો કરવાની અનેક વખત વાત કરી છે, જેને ડેનમાર્કે હંમેશા નકારી છે. પરંતુ જો અમેરિકા ખરેખર કોઈ લશ્કરી કાર્યવાહી કરે તો શું? ગ્રીનલેન્ડ NATOનો ભાગ છે, પરંતુ ગ્રીસના પૂર્વ નાણા મંત્રી યાનિસ વારોફાકિસે સોશિયલ મીડિયા પર કહ્યું કે આ ડેનમાર્કના કર્મોનું ફળ છે. તેમણે ઉમેર્યું કે NATO બાહ્ય દુશ્મનોથી રક્ષણ આપવા માટે છે, આંતરિક વિવાદોમાં તે હસ્તક્ષેપ કરી શકતું નથી. આ દલીલ 1974ના સાયપ્રસ વિવાદમાં ડેનમાર્કે જ આપી હતી, જ્યારે ગ્રીસ અને તુર્કી વચ્ચે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ ઉભી થઈ હતી.
તુર્કી અને ગ્રીસ વચ્ચેની જૂની અદાવત
સાયપ્રસ એક નાનો ટાપુ છે, પરંતુ તેનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ અપાર છે. તે યુરોપ, એશિયા અને મધ્ય પૂર્વના ત્રિજોડ પર સ્થિત છે. લાંબા સમય સુધી બ્રિટનના શાસનમાં રહેલા સાયપ્રસને 1960માં આઝાદી મળી. તે સમયે તેની વસ્તીમાં લગભગ 80% ગ્રીક મૂળના અને 18% તુર્કી મૂળના લોકો હતા. બંને સમુદાયો વચ્ચે તણાવને કારણે આઝાદી સમયે ખાસ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી: સાયપ્રસ સ્વતંત્ર દેશ બન્યો, પરંતુ ગ્રીસ, તુર્કી અને બ્રિટનને 'ગેરંટર' તરીકે માન્યતા અપાઈ. જો બંધારણ અથવા સમુદાયોની સુરક્ષાને ખતરો થાય તો આ ત્રણ દેશો હસ્તક્ષેપ કરી શકે. પરંતુ આ વ્યવસ્થા શરૂઆતથી જ નબળી સાબિત થઈ, અને બંને સમુદાયો વચ્ચે અથડામણો અને હિંસા વધતી ગઈ.
1974નું યુદ્ધ અને સાયપ્રસનું વિભાજન
1974માં ગ્રીસમાં સૈન્ય સરકાર હતી, જેણે સાયપ્રસને ગ્રીસમાં ભેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો. જુલાઈમાં ગ્રીસ સમર્થિત બળવાખોરોએ સાયપ્રસના રાષ્ટ્રપતિ માકારિયોસને હટાવી દીધા. આની પ્રતિક્રિયામાં તુર્કીએ સાયપ્રસ પર આક્રમણ કર્યું અને તેના 36% વિસ્તાર પર કબજો કરી લીધો. લાખો લોકો વિસ્થાપિત થયા: ગ્રીક લોકો દક્ષિણ તરફ અને તુર્કી લોકો ઉત્તર તરફ ગયા. આ પછી સાયપ્રસ બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગયું – દક્ષિણમાં ગ્રીક સાયપ્રસ અને ઉત્તરમાં તુર્કી સમર્થિત 'ઉત્તરી સાયપ્રસ તુર્કી રિપબ્લિક', જેને માત્ર તુર્કી જ માન્યતા આપે છે. બંને વચ્ચે UN નિયંત્રિત 'ગ્રીન લાઈન' બફર ઝોન છે. તે સમયે NATOએ કોઈ હસ્તક્ષેપ કર્યો નહીં, કારણ કે બંને દેશ તેના સભ્ય હતા. આ NATOની મોટી નબળાઈ તરીકે જોવાય છે.
જો અમેરિકા હુમલો કરે તો NATOનું શું થશે?
યુરોપિયન યુનિયન અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના નિષ્ણાત સ્ટીવન બ્લેકમેન અનુસાર, ટ્રમ્પની ધમકીઓ NATOના મૂળ સિદ્ધાંતો વિરુદ્ધ છે, જે સભ્ય દેશોની સાર્વભૌમત્વનું સન્માન કરે છે. કેટલાક નિષ્ણાતો કહે છે કે યુરોપે અમેરિકા સામે કડક વલણ અપનાવવું જોઈએ, જેમ કે અમેરિકી સૈન્ય બેઝ બંધ કરવાની ધમકી, અમેરિકી બોન્ડ્સની ખરીદી રોકવી અથવા અમેરિકી ટેક કંપનીઓ પર કડક નિયમો લાદવા. પરંતુ યુરોપના આંતરિક મતભેદોને કારણે આ મુશ્કેલ છે. ગ્રીનલેન્ડને સ્વાયત્તતા મળી છે, પરંતુ તેની રક્ષા અને વિદેશી નીતિ ડેનમાર્કના હાથમાં છે. જો અમેરિકા આક્રમણ કરે તો NATO કંઈ કરી શકશે નહીં, કારણ કે તમામ નિર્ણયો માટે સર્વસંમતિ જરૂરી છે. આનાથી NATOની વિશ્વસનીયતા પર મોટો આંચકો આવશે, પરંતુ તે તરત જ તૂટી જશે નહીં. આ મુદ્દો વૈશ્વિક સંગઠનોની મર્યાદાઓને ઉજાગર કરે છે.
