ભારતીય જનતા પાર્ટી દ્વારા રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષની પસંદગી માટે સત્તાવાર નોટિફિકેશન જાહેર કરી દેવામાં આવ્યું છે. જે મુજબ 19 જાન્યુઆરીના રોજ ઉમેદવારી પત્ર ભરવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરાશે અને 20 જાન્યુઆરીએ નવા અધ્યક્ષના નામની વિધિવત જાહેરાત કરવામાં આવશે. આ જ દિવસે નીતિન નબીન બીજેપી હેડક્વાર્ટર ખાતે પદભાર સંભાળશે, જેમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહ સહિતના દિગ્ગજ નેતાઓ ઉપસ્થિત રહેશે. આ મહત્વપૂર્ણ રાજકીય ઘટનાક્રમ વચ્ચે ભાજપમાં અધ્યક્ષની પસંદગી કઈ રીતે થાય છે તે સમજવું રસપ્રદ છે.
શું આ પ્રક્રિયામાં Election Commission હસ્તક્ષેપ કરે છે?
બીજેપીના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષની ચૂંટણી સંપૂર્ણપણે પક્ષના આંતરિક બંધારણ મુજબ થાય છે. આમાં Election Commission of India ની કોઈ સીધી દખલગીરી હોતી નથી. આ એક સંગઠનાત્મક પ્રક્રિયા છે જે પક્ષ પોતે જ પૂર્ણ કરે છે. Election Commission માત્ર દેશની સામાન્ય ચૂંટણીઓ અને બંધારણીય હોદ્દાઓ માટે જવાબદાર હોય છે, પક્ષની આંતરિક વરણી તેના કાર્યક્ષેત્રમાં આવતી નથી.
અધ્યક્ષ બનવા માટેની જરૂરી લાયકાત
પક્ષના નિયમો અનુસાર, રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ પદના દાવેદાર માટે વ્યક્તિ ઓછામાં ઓછા 15 વર્ષથી પક્ષનો પ્રાથમિક સભ્ય હોવો અનિવાર્ય છે. આ ઉપરાંત, તેણે ચાર ટર્મ સુધી સક્રિય સભ્ય તરીકે કામગીરી કરેલી હોવી જોઈએ. સક્રિય સભ્ય એ વ્યક્તિ ગણાય છે જે છેલ્લા 3 વર્ષથી પક્ષની સંગઠનાત્મક પ્રવૃત્તિઓમાં સતત કાર્યરત હોય. જોકે, અસાધારણ સંજોગોમાં પક્ષ નિયમોમાં છૂટછાટ આપી શકે છે, પરંતુ ટોચના પદ માટેના માપદંડો અત્યંત ચુસ્ત હોય છે.
તળિયાના સ્તરથી શરૂ થતી ચૂંટણી પ્રક્રિયા
ભાજપમાં સંગઠનાત્મક માળખું નીચેથી ઉપરના ક્રમમાં તૈયાર કરવામાં આવે છે. સૌ પ્રથમ પ્રાથમિક સમિતિઓની રચના થાય છે, ત્યારબાદ મંડળ, જિલ્લા અને રાજ્ય સ્તરે સંગઠન તૈયાર કરાય છે. રાજ્ય સ્તરે જે ઈલેક્ટોરલ કોલેજ બને છે, તે જ પ્રદેશ પ્રમુખની વરણી કરે છે. આ મંડળમાં જે તે રાજ્યની વિધાનસભા બેઠકો જેટલા સભ્યો હોય છે, જેમાં મહિલાઓ અને અનામત વર્ગનું યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ પણ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે.
રાષ્ટ્રીય પરિષદ અને પસંદગીની અંતિમ રીત
પ્રદેશ પ્રમુખોની વરણીની સાથે જ રાષ્ટ્રીય પરિષદનું ગઠન થાય છે. આ પરિષદ જ રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષની પસંદગી કરે છે, જેમાં દેશની લોકસભા બેઠકો જેટલા સભ્યો હોય છે. નિયમ મુજબ, જ્યારે દેશના ઓછામાં ઓછા 50 ટકા રાજ્યોમાં સંગઠનાત્મક ચૂંટણીઓ પૂર્ણ થઈ જાય, ત્યારે જ રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષની પસંદગીની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ શકે છે. રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષના ઉમેદવારના નામનો પ્રસ્તાવ ઓછામાં ઓછા 5 રાજ્યોની રાષ્ટ્રીય પરિષદની યુનિટ્સ દ્વારા મળવો જરૂરી છે. સામાન્ય રીતે ભાજપમાં આ પ્રક્રિયા સર્વસંમતિથી જ પૂર્ણ કરવામાં આવે છે.
RSS ની ભૂમિકા અને પ્રભાવ
બીજેપી વૈચારિક રીતે Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS) સાથે જોડાયેલી છે. જોકે પક્ષના લેખિત બંધારણમાં RSS ની કોઈ સત્તાવાર ભૂમિકાનો ઉલ્લેખ નથી, પરંતુ વ્યવહારમાં સંઘના સૂચનો ખૂબ જ મહત્વના ગણાય છે. મોટા નિર્ણયો લેતી વખતે બીજેપી નેતૃત્વ અને સંઘ વચ્ચે પરામર્શ કરવામાં આવે છે. પરંપરાગત રીતે બીજેપીના રાષ્ટ્રીય સંગઠન મંત્રી પણ RSS માંથી જ નિયુક્ત કરવામાં આવે છે, જે બંને સંગઠનો વચ્ચે સંકલન જાળવી રાખે છે.
