અફઘાનિસ્તાનમાં બાળવયે માતા બનવાની પરંપરા લાંબા સમયથી ચાલે છે અને આજે પણ તે સામાન્ય ઘટના તરીકે જોવા મળે છે. દેશની સામાજિક રંગરચના, પરંપરાગત માન્યતાઓ અને મર્યાદિત આર્થિક તકોએ મળીને એવી પરિસ્થિતિ ઊભી કરી છે કે જ્યાં ઘણી છોકરીઓ ખૂબ ઓછા વયે માતૃત્વ અપનાવે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય આંકડાઓ બતાવે છે કે દેશમાં પ્રથમ વખત માતા બનવાની સરેરાશ ઉંમર 19.9 વર્ષ છે, જેના કારણે અનેક છોકરીઓ 20 વર્ષની ઉંમર પહેલાં જ પ્રસવનો અનુભવ કરે છે. કેટલાક પ્રદેશોમાં આ સરેરાશ હજી વધુ નીચી છે કારણ કે વહેલા લગ્ન, શિક્ષણની અછત અને અનુકૂળ આરોગ્ય સેવા સુધીનું ઓછું પ્રાપ્ય સુલભ નથી.
પ્રજનન દર હજી પણ અત્યંત ઊંચો
અફઘાનિસ્તાનનો fertility rate વૈશ્વિક સરેરાશથી બહુ વધારે છે. એક સ્ત્રી પોતાના સમગ્ર જીવનકાળમાં સરેરાશ 4.84 બાળકોને જન્મ આપે છે. આ દર દુનિયાના સૌથી વધુ પ્રજનન દર ધરાવતા દેશોમાં ગણાય છે. 1960માં આ દર 7.28 હતો, જે દાયકાઓ દરમ્યાન ઓછો થયો છે પરંતુ હજીપણ ઉંચા સ્તરે છે. આ ધીમી ગતિનો ઘટાડો દર્શાવે છે કે દેશમાં આરોગ્ય, શિક્ષણ અને લિંગ સમાનતાના ક્ષેત્રોમાં હજી વિશાળ પડકારો છે.
વસ્તી ઝડપી ગતિએ વધી રહી છે
ઉચ્ચ જન્મદરના કારણે દેશમાં વસ્તી સતત વધતી રહી છે. માત્ર 2022થી 2023 વચ્ચે જન્મોની સંખ્યા મૃત્યુની સંખ્યા કરતાં 1.228 million જેટલી વધુ હતી. કુદરતી સ્થળાંતરને ગણતરીમાં લીધા વગર પણ વસ્તીમાં આશરે 3 ટકા જેટલો વધારો નોંધાયો છે. આ તેજી સાથે વધતી વસ્તી ભવિષ્યમાં અફઘાનિસ્તાનની આરોગ્ય વ્યવસ્થા, શિક્ષણ ક્ષેત્ર અને આર્થિક માળખા પર ભારે દબાણ સર્જી શકે છે.
કિશોરાવસ્થામાં માતૃત્વની ચિંતા યથાવત
15 થી 19 વર્ષની છોકરીઓમાં જન્મદર 1960 ના 1,000 દીઠ 140.6 પરથી 2023 માં 1,000 દીઠ 64.1 પર આવી ગયો છે, જે નોંધપાત્ર ઘટાડો છે. તેમ છતાં આ દર અનેક દેશોની સરેરાશ કરતાં હજી ઊંચો છે. શિક્ષણ અને જાગૃતતા અંગે થોડો સુધારો દેખાતો હોવા છતાં બાળકીઓનો બાળપણનો મોટો ભાગ માતૃત્વમાં વીતે છે. એ જ કારણ છે કે 2024 માં દેશની કુલ વસ્તીના લગભગ 24 ટકા જેટલો ભાગ પ્રજનન વયની સ્ત્રીઓનો હશે.
તાલિબાનના શાસન બાદ મહિલાઓ પર વધેલા પ્રતિબંધો
તાલિબાન સત્તામાં આવ્યા બાદ મહિલાઓની સ્થિતિમાં નોંધનીય બદલાવ આવ્યો છે. વિવિધ મીડિયા અહેવાલો દર્શાવે છે કે છોકરીઓના શિક્ષણ પર કડક નિયંત્રણો લાગુ થયા છે અને મહિલાઓ પર અનેક નીતિગત પ્રતિબંધો વધારવામાં આવ્યા છે. તેમાં શિક્ષણ, રોજગાર અને જાહેર જીવનમાં ભાગ લેવાની તક પર ગંભીર બંધનો મૂકવામાં આવ્યા છે, જે દેશના સામાજિક માળખા સાથે સાથે પ્રજનન સંબંધિત પરિસ્થિતિઓ પર પણ અસર કરે છે.
