મહારાષ્ટ્રના પુણે, નાસિક અને અહિલ્યાનગર જિલ્લાઓમાં શેરડીના વિશાળ ખેતરો છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દીપડાઓ માટે સુરક્ષિત વસવાટસ્થાન બની ગયા છે. આ વિસ્તારોમાં દીપડાઓની વધતી હાજરીને કારણે ગ્રામજનોના જીવનમાં ભય અને અનિશ્ચિતતા વધી છે. હાલની પરિસ્થિતિ એવી છે કે સ્થાનિક લોકોને ગળા પર તીક્ષ્ણ કાંટાવાળા રક્ષણાત્મક કોલર પહેરવાની ફરજ પડી રહી છે જેથી હુમલા દરમિયાન દીપડો ગળા તરફ ઝંપલાવતો અટકે.
ત્રણે જિલ્લાઓ શેરડીની ખેતી માટે જાણીતા છે અને હજારો હેક્ટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલ આ ખેતરો દીપડાઓ માટે ગરમાવો, પાણી અને છુપાવાની જગ્યા જેવા સર્વોત્તમ તત્વો પૂરા પાડે છે. વન વિભાગના અધિકારીઓનું માનવું છે કે અહીં દીપડાઓ ત્રણ પેઢીથી સ્થાયી થયા છે અને તેઓ જંગલ કરતાં ખેતરોને પોતાનું મુખ્ય નિવાસસ્થાન માની ચૂક્યા છે.
છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં આ વિસ્તારોમાં 350 થી વધુ દીપડાના હુમલાના બનાવો નોંધાયા છે જેમાં 170થી વધુ લોકોના મૃત્યુ થયા છે. ફક્ત પુણે જિલ્લામાં જ 70 જેટલા હુમલાના બનાવો નોંધાયા છે. છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં જ 14 લોકો જીવ ગુમાવી ચૂક્યા છે, જેના કારણે સરકારે સમસ્યાને ગંભીરતાથી લઈને તાત્કાલિક પગલાં શરૂ કર્યા છે.
રાજ્ય સરકારે દીપડા સમસ્યા નિયંત્રિત કરવા માટે ₹11 કરોડનો ખર્ચ મંજૂર કર્યો છે. દીપડાઓની વસ્તી નિયંત્રણ માટે જરૂરી નીતિઓ અમલમાં લાવવા રાજ્યએ કેન્દ્ર પાસેથી ખાસ પરવાનગી મેળવી છે, જેમાં નસબંધી જેવી કાર્યવાહી પણ સમાવાઈ છે. માનવજીવન માટે જોખમરૂપ દીપડાઓને પકડીને પુણેના જુના તાલુકામાં સ્થિત માનિકદોહ બચાવ કેન્દ્રમાં રાખવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ છે. કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં જોખમરૂપ દીપડાઓને ગોળી મારી નાખવાના આદેશ પણ જારી થઈ ચૂક્યા છે.
વન વિભાગે હાલમાં અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં 200 પાંજરા લગાવ્યા છે અને 1,000 નવા પાંજરા ખરીદવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે. ગ્રામજનોને સુરક્ષા માટે કાંટાવાળા કોલર, લાંબા થાંભલા પર ત્રિશૂલ, ફ્લેશલાઇટ અને અન્ય રક્ષણાત્મક સાધનો આપવામાં આવી રહ્યા છે. હુમલા અટકાવવા અને ચેતવણી માટે AI સક્ષમ surveillance કેમેરા પણ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે, જે દીપડાની હિલચાલ પકડાતાં તરત જ એલર્ટ આપે છે.
મહારાષ્ટ્રમાં દીપડાનો અંદાજિત આંકડો around 3,800 છે, પરંતુ શેરડીના ખેતરોમાં તેમની સંખ્યાનો કોઈ સચોટ આંક ઉપલબ્ધ નથી. ખેતી વિસ્તાર દીપડાઓનું સ્થાયી આવાસ બની જતાં લોકો ખેતી અને રોજિંદા કામકાજ દરમિયાન સતત જોખમ વચ્ચે જીવી રહ્યા છે.
પરિસ્થિતિને કાબૂમાં લેવા રાજ્ય સરકાર અને વન વિભાગે બહુસ્તરીય કામગીરી શરૂ કરી છે, તેમ છતાં ગ્રામજનોમાં દીપડાના ભયને કારણે અસુરક્ષાની ભાવના યથાવત છે.
