પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા લશ્કરી સંઘર્ષ વચ્ચે હોર્મુઝની સમુદ્રધૂની (Strait of Hormuz) ફરી એકવાર વૈશ્વિક રાજનીતિ અને ઉર્જા સુરક્ષાનું કેન્દ્ર બની છે. ઈરાન દ્વારા આ મહત્વપૂર્ણ માર્ગ પર જહાજોની અવરજવર મર્યાદિત કરવાના પ્રયાસો બાદ વિશ્વભરમાં સવાલ ઉઠી રહ્યો છે કે શું આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો ઈરાનને આવું કરવાની મંજૂરી આપે છે? આ સમુદ્રધૂની માત્ર વેપારનો માર્ગ નથી, પરંતુ હાલમાં તે શક્તિ અને વ્યૂહાત્મક રણનીતિના ટકરાવનું પ્રતીક બની ચૂકી છે.
શા માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ છે આટલી મહત્વની?
ફારસની ખાડીને ઓમાનની ખાડી સાથે જોડતો આ માર્ગ વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત સમુદ્રી માર્ગોમાંનો એક છે. દુનિયાના કુલ તેલ અને ગેસના પુરવઠાનો મોટો હિસ્સો અહીંથી પસાર થાય છે, જેને વૈશ્વિક અર્થતંત્રની જીવાદોરી માનવામાં આવે છે. સૌથી સાંકડા ભાગમાં તેની પહોળાઈ માત્ર 39 કિલોમીટર છે. આ સંજોગોમાં અહીં કોઈ પણ પ્રકારનો અવરોધ માત્ર પ્રાદેશિક જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા પર સીધી અસર કરે છે.
સામાન્ય સ્થિતિ અને યુદ્ધ સમયના કાયદા
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા મુજબ હોર્મુઝને 'ઇન્ટરનેશનલ સ્ટ્રેટ' માનવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ છે કે ભલે આ વિસ્તાર ઈરાન અને ઓમાનના અધિકારક્ષેત્રમાં આવતો હોય, પરંતુ તમામ દેશોના જહાજોને અહીંથી પસાર થવાનો 'ટ્રાન્ઝિટ પેસેજ' અધિકાર છે. જોકે, યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં 'લો ઓફ નેવલ વોરફેર' લાગુ પડે છે. ૧૯૯૪ ના સેન રેમો મેન્યુઅલ મુજબ, જે દેશો સંઘર્ષમાં સામેલ નથી (તટસ્થ દેશો), તેમના જહાજોને પસાર થવાનો અધિકાર છે અને તેમને નિશાન બનાવી શકાય નહીં.
શું ઈરાન આ માર્ગ બંધ કરી શકે?
કાનૂની રીતે જોઈએ તો સ્થિતિ ઘણી જટિલ છે. જો કોઈ સમુદ્રધૂની યુદ્ધમાં સામેલ દેશના પ્રભાવ હેઠળ હોય, તો તે સુરક્ષાના કારણોસર હિલચાલ પર નિયંત્રણ લાવી શકે છે. જોકે, ઈરાન જો આ રસ્તો સંપૂર્ણપણે બંધ કરે તો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ગંભીર પ્રતિક્રિયા અને લશ્કરી ટકરાવની શક્યતા વધી જાય છે. અમેરિકા જેવા દેશો ઘણીવાર પોતાના યુદ્ધ જહાજો સાથે વેપારી જહાજોને સુરક્ષા આપે છે, પરંતુ આવી સુરક્ષા ક્યારેક વેપારી જહાજોને પણ દુશ્મન માટે સીધું લક્ષ્ય બનાવી દે છે.
તટસ્થ દેશો માટે વધતું જોખમ
જે દેશો પોતાને આ યુદ્ધથી અલગ રાખવા માંગે છે, તેમના માટે પણ જોખમ ઓછું નથી. જો કોઈ તટસ્થ દેશ પરોક્ષ રીતે કોઈ એક પક્ષને મદદ કરે છે, તો તેને પણ યુદ્ધનો હિસ્સો માની તેના જહાજો પર હુમલો થઈ શકે છે. આમ, હોર્મુઝ હવે માત્ર સમુદ્રી રસ્તો નથી રહ્યો, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલનની સૌથી મોટી કસોટી બની ગયો છે.
