વિચારોને નિયંત્રિત કરતાં શસ્ત્રો અંગે વૈજ્ઞાનિકોની ચેતવણી : કેવી રીતે જોખમ થઈ શકે છે ઉભું?

વૈશ્વિક સુરક્ષા ક્ષેત્રમાં એક નવી ઉઠતી ચિંતા પર બ્રેડફોર્ડ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોએ તીવ્ર ચેતવણી આપી છે. તેમનું માનવું છે કે મગજની પ્રક્રિયામાં સીધી અસર લાવી શકતા શસ્ત્રોના વિકાસની શક્યતા હવે કલ્પના નહીં રહી, પરંતુ વાસ્તવિક જોખમ બની રહી છે. આ સાધનો માનવીની સમજ, યાદશક્તિ અને વર્તનને અસર કરી શકે તેવા સ્વરૂપમાં વિકસાવવામાં આવી રહ્યા હોવાની શંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.

વિદ્યત્મંડળના કહેવા પ્રમાણે, કેટલાક પ્રભાવશાળી દેશો આંતરરાષ્ટ્રીય રસાયણિક નિયમોમાં રહેલા ખૂણાચકરા ઉપયોગ કરીને એવા રસાયણો અને ઉપકરણો પર સંશોધન કરી રહ્યા છે જે Central Nervous System પર અસર લાવે છે. Chemical Weapons Convention યુદ્ધમાં નુકસાનકારક રસાયણોનો ઉપયોગ રોકે છે, પરંતુ કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે સીમિત રસાયણોના ઉપયોગને મંજૂરી આપે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ જ છૂટછાટનો અર્થ બદલાઈ રહ્યો છે અને તેનો લાભ લઈને અત્યંત સંવેદનાત્મક રસાયણો પર પ્રયોગો થઈ રહ્યા છે.

United States, China, Russia અને United Kingdom જેવા દેશો 1950ના દાયકાથી મગજની સંવેદનાત્મક પ્રતિક્રિયાઓને અસર કરતા chemical compounds અંગે અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. શરૂઆતમાં હેતુ શત્રુને સીધો ન નુકસાન પહોંચાડતા તેને કાર્યક્ષમતા વિહોણો બનાવવાનો હતો. સમય જતા આ સંયોજનોની અસર વધુ ચોકસાઈથી મગજ સુધી પહોંચે તે રીતે સંશોધન આગળ વધ્યું હોવાનું માહિતી સ્ત્રોતો સૂચવે છે.

ન્યુરોસાયન્સ ક્ષેત્રે fear response, aggressive tendencies અને decision mechanisms જેવા મગજના વિભાગો અંગે થયેલી જાણકારી સૌપ્રથમ આરોગ્યક્ષેત્રે ઉપયોગી હતી. પરંતુ સંશોધકોનું કહેવું છે કે આ જ માહિતીનો સૈનિક હેતુસર ઉપયોગ થાય તો વ્યક્તિની વિચારપ્રવૃત્તિ, પ્રતિભાવ કે નિયંત્રણ ક્ષમતા બદલવાનો ખતરો ઊભો થાય છે.

United States દ્વારા અગાઉ વિકસાવવામાં આવેલ BZ નામનું રસાયણ મગજમાં ગૂંચવણ અને અસમતોલતા પેદા કરી શકતું હોવાનું દસ્તાવેજોમાં નોંધાયું છે. તેની મોટા પ્રમાણમાં તૈયારી થઈ હોવા છતાં તેનો સૈન્ય ઉપયોગ થયાનો કોઈ પુરાવો ઉપલબ્ધ નથી. China દ્વારા પણ અચેતનકારક રસાયણને ઝડપી રીતે છોડવા સક્ષમ ઉપકરણ અંગે માહિતી મળી છે.

દસ્તાવેજી રેકોર્ડ મુજબ મગજને અસર કરતું રસાયણ યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિમાં માત્ર એક જ વાર વપરાયું હતું. 2002માં Moscow theatre hostage ઘટના દરમિયાન Russian સુરક્ષા દળોએ બંધકો સાથે રહેલા હુમલાખોરોને અચેતન કરવા fentanyl આધારિત રસાયણ છૂટ્યું હતું. આ કાર્યવાહી દરમિયાન 900 જેટલા બંધકોમાંથી 120 લોકોનાં મૃત્યુ થયા અને અનેકને લાંબા ગાળાની તકલીફોનો સામનો કરવો પડ્યો.

વિજ્ઞાનીઓનું માનવું છે કે neuroscience ક્ષેત્રે થયેલી તાજી પ્રગતિથી આવા સાધનોનું નિર્માણ ટેકનિકલી વધારે સરળ બન્યું છે. તેઓ વિશ્વ સમુદાયને ચેતવણી આપે છે કે જો આ વિકાસને વૈશ્વિક સ્તરે નિયંત્રણમાં ન લેવામાં આવે તો માનવીની માનસિક સ્વતંત્રતા પર ગંભીર જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.