MSU Arts Faculty Restoration: વડોદરાની શાન અને મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડની અમર વિરાસત સમાન એમ.એસ. યુનિવર્સિટીની આર્ટ્સ ફેકલ્ટીનું બિલ્ડિંગ હવે ફરી એકવાર તેના મૂળ ભવ્ય સ્વરૂપમાં લહેરાઈ રહ્યું છે. છેલ્લા દોઢ સદીથી વડોદરાના આકાશમાં અડીખમ ઉભેલા એશિયાના બીજા સૌથી ઊંચા ગુંબજને નવું જીવન આપવા માટેનું ભગીરથ કાર્ય પૂર્ણ થયું છે. અંદાજે ₹6 કરોડના ખર્ચે હાથ ધરવામાં આવેલા આ રિસ્ટોરેશન પ્રોજેક્ટમાં આધુનિક એન્જિનિયરિંગ અને પ્રાચીન સ્થાપત્ય કલાનો અદભૂત સમન્વય જોવા મળ્યો છે, જેણે આ ઐતિહાસિક ઈમારતને આગામી અનેક દાયકાઓ સુધી સુરક્ષિત કરી દીધી છે.
આ રિસ્ટોરેશનની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે, તેમાં ક્યાંય પણ આધુનિક સિમેન્ટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. 145 વર્ષ જૂની આ ઈમારતની મજબૂતી જાળવી રાખવા માટે નિષ્ણાતોએ તે જ પદ્ધતિ અપનાવી છે જે રાજા-મહારાજાઓના સમયમાં કિલ્લાઓ અને મહેલો બનાવવા માટે વપરાતી હતી. પશ્ચિમ બંગાળથી લઈને રાજસ્થાન સુધીના 100 જેટલા કુશળ કારીગરોએ અંદાજે 5 લાખ કલાકની સખત મહેનત બાદ આ આર્કિટેક્ચરલ માસ્ટરપીસને ફરીથી જીવંત કરી છે. બેલ્જિયમથી મંગાવેલા ખાસ ગ્લાસ અને જર્મન ટેકનોલોજીના ઉપયોગથી આ ઈમારત હવે દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બનશે.
ચૂનો, ગોળ અને ગુંદર: સિમેન્ટ વગરની અદભૂત મજબૂતી
સવાણી ગ્રુપના પ્રોજેક્ટ મેનેજર યશ સોનીના જણાવ્યા અનુસાર, ગુંબજ અને દિવાલોના રિપેરિંગમાં સિમેન્ટને સંપૂર્ણપણે ત્યાગવામાં આવ્યો છે. તેના બદલે પ્રાચીન ભારતીય સ્થાપત્ય શૈલી મુજબ તૈયાર કરેલું ખાસ મિશ્રણ વપરાયું છે:
દેશી મિશ્રણ: પ્લાસ્ટર માટે ચૂનાની સાથે ગોળ, ગુગળ, અડદની દાળ, મેથી, ગુંદર અને બીલીના ફળના પલ્પનો ઉપયોગ કરાયો છે.
હોટ લાઈમ ગ્રાઉટિંગ: ગુંબજની તિરાડો પૂરવા માટે આ ટેકનિક અને એસ.એસ. પીનનો ઉપયોગ કરી માળખાકીય મજબૂતી વધારવામાં આવી છે.
વોટર રિપેલન્ટ કોટ: ઈમારત પર ખાસ કોટિંગ કરાયું છે જેથી વરસાદનું પાણી દિવાલો પર ટકશે નહીં અને ભેજની સમસ્યા દૂર થશે.
વિદેશી મટીરિયલ અને મુંબઈની કલાનું ફ્યુઝન
ઈમારતની સુંદરતા જાળવવા માટે વિશ્વભરમાંથી શ્રેષ્ઠ મટીરિયલ મંગાવવામાં આવ્યું છે.
બેલ્જિયમ ગ્લાસ: બારીઓમાં બેલ્જિયમથી મંગાવેલા ખાસ પ્રકારના ગ્લાસ ફિટ કરવામાં આવ્યા છે.
જર્મન ટાઈલ્સ: મહારાજાના સમયની મૂળ જર્મન ટાઈલ્સ હવે ઉપલબ્ધ ન હોવાથી મુંબઈમાં ખાસ ઓર્ડર આપીને તેની આબેહૂબ ડિઝાઇન તૈયાર કરાવાઈ હતી.
વૂડ પ્રોટેક્શન: સાગના લાકડાના સંરક્ષણ માટે બેલ્જિયમનું 'મોનોકોટ નેચરલ વૂડ પ્રોટેક્ટર' વાપરવામાં આવ્યું છે, જે લાકડાને વર્ષો સુધી સડવા દેશે નહીં.
ઐતિહાસિક મહત્વ: એશિયાનો બીજો સૌથી ઊંચો ગુંબજ
પ્રોફેસર હિતેશ રવિયાના જણાવ્યા અનુસાર, આ ઈમારતનો ઈતિહાસ અત્યંત રોચક છે.
આર્કિટેક્ટ: વર્ષ 1880માં પ્રસિદ્ધ આર્કિટેક્ટ રૉબર્ટ ફેલોસ ચિસોમે કમળની કળી જેવો આકાર આપીને આ ગુંબજની ડિઝાઇન તૈયાર કરી હતી.
નિર્માણ ખર્ચ: તે સમયે મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડે ₹8.30 લાખના માતબર ખર્ચે આ ભવ્ય શૈક્ષણિક ધામ બનાવડાવ્યું હતું.
વિશેષતા: એશિયામાં બીજા નંબરના સૌથી ઊંચા આ ગુંબજને પ્રદૂષણથી બચાવવા માટે દર 3-4 વર્ષે તેની સાફ-સફાઈ અનિવાર્ય છે.
કારીગરોની અથાક મહેનતનું પરિણામ
1 ઓગસ્ટ 2023 થી શરૂ થયેલું આ ભગીરથ કાર્ય હવે પૂર્ણતાને આરે છે. ભારતભરના વિવિધ રાજ્યોના 100થી વધુ કારીગરોએ આ હેરીટેજ વિરાસતને નવો ઓપ આપ્યો છે. વડોદરાની શૈક્ષણિક પરંપરા અને ગાયકવાડી વારસાનું આ પ્રતીક હવે ફરીથી વિદ્યાર્થીઓ અને નાગરિકોને તેના ભવ્ય ઇતિહાસની યાદ અપાવશે.
