ઉત્તર ભારતમાં મંદિરોની આસપાસ ખાનપાનના નિયમો અત્યંત કડક હોય છે, પરંતુ દક્ષિણ ભારતમાં આ ચિત્ર તદ્દન અલગ જોવા મળે છે. અહીં પવિત્ર મંદિરોની નજીક વિવિધ પ્રકારની વાનગીઓ અને માંસાહારી ભોજન પણ સહેલાઈથી ઉપલબ્ધ હોય છે. દક્ષિણ ભારતમાં ધાર્મિક આસ્થા ખૂબ જ ઊંડી હોવા છતાં ખાનપાનના મામલે લોકો વધુ વ્યવહારુ અને વ્યક્તિગત અભિગમ ધરાવે છે. આ પાછળના કારણો માત્ર ધાર્મિક જ નહીં પરંતુ સામાજિક અને ભૌગોલિક પણ છે.
માંસાહાર ધાર્મિક અશુદ્ધિ નહીં પણ સાંસ્કૃતિક ઓળખ
દક્ષિણ ભારતીય પરંપરાઓમાં મંદિરની અંદરની પવિત્રતા અને પરિસરની બહારની ખાણીપીણીને અલગ રાખવામાં આવે છે. કેરળ અને બંગાળ જેવા રાજ્યોમાં નાયર, રેડ્ડી અને કેટલાક બ્રાહ્મણ સમુદાયોમાં પણ પ્રાચીન કાળથી માંસ અને માછલીનું સેવન કરવામાં આવે છે. અહીં માંસાહારને ધાર્મિક અશુદ્ધિ માનવાને બદલે સાંસ્કૃતિક ઓળખનો એક અભિન્ન ભાગ માનવામાં આવે છે. આ જ કારણ છે કે ત્યાં મંદિરની નજીક માંસાહારી દુકાનોનો વિરોધ જોવા મળતો નથી.
મંદિર વહીવટ અને વિચારધારાનો પ્રભાવ
ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારતના મંદિરો વચ્ચે મોટો તફાવત વહીવટી તંત્રનો છે. ઉત્તર ભારતમાં મોટાભાગના મંદિરો સામાજિક કે રાજકીય સંગઠનો દ્વારા સંચાલિત હોય છે જે શાકાહાર પર ભાર મૂકે છે. જ્યારે દક્ષિણ ભારતમાં મંદિરોનું સંચાલન દેવસ્થાનમ બોર્ડ અથવા મઠો દ્વારા થાય છે જે સ્થાનિક સમુદાયોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ ઉપરાંત દ્રવિડિયન આંદોલન અને આંબેડકરવાદી વિચારધારાના પ્રભાવને કારણે ધાર્મિક બાબતોમાં બહુ કડક પાબંદીઓ જોવા મળતી નથી.
આજીવિકા અને ભૌગોલિક પરિબળો
તમિલનાડુના રામેશ્વરમ અને આંધ્ર પ્રદેશના શ્રીશૈલમ જેવા ધાર્મિક નગરો દરિયાકિનારે આવેલા છે. અહીં સ્થાનિક માછીમાર સમુદાયની આજીવિકા માંસાહારી ભોજનના વેચાણ પર નિર્ભર છે. દરિયાઈ પટ્ટી હોવાને કારણે માછલીઓ વિપુલ પ્રમાણમાં મળે છે જે પ્રાચીન દ્રવિડિયન પાકકલાનો હિસ્સો છે. આ સંજોગોમાં માંસાહારી દુકાનો હટાવવી નૈતિક રીતે પણ અયોગ્ય માનવામાં આવે છે.
ભક્તિ અને આંતરિક આધ્યાત્મિકતા પર ભાર
દક્ષિણ ભારતની પરંપરાઓમાં બીજાને નિયંત્રિત કરવાને બદલે વ્યક્તિગત ભક્તિ અને આંતરિક આધ્યાત્મિકતા પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવે છે. અહીં શૈવ અને શાક્ત સંપ્રદાયના કેટલાક અનુષ્ઠાનોમાં માંસ અર્પણ કરવાની પણ પ્રથા છે. ઐતિહાસિક રીતે જોઈએ તો ચોલ અને પાંડ્ય વંશના શાસકો પણ માંસાહારી આહાર લેતા હતા જેમના સંરક્ષણમાં અનેક મંદિરોનું નિર્માણ થયું હતું.
મહત્વના મંદિરો અને આસપાસની સ્થિતિ
રામેશ્વરમ: અહીં જ્યોતિર્લિંગ મંદિરની આસપાસ અનેક સીફૂડ રેસ્ટોરન્ટ્સ છે જે સ્થાનિક માછીમારોને ટેકો આપે છે.
મીનાક્ષી મંદિર, મદુરાઈ: શહેરના વ્યસ્ત વિસ્તારમાં સ્થિત આ મંદિર પાસે મટન બિરયાનીની દુકાનો સામાન્ય છે.
શ્રીશૈલમ, આંધ્ર પ્રદેશ: મંદિરના અંદરના ભાગમાં સંપૂર્ણ શાકાહાર છે પરંતુ બહારના ભાગમાં માંસાહારી ભોજન વેચાય છે.
તિરુપતિ બાલાજી: આ એક અપવાદ છે જ્યાં મંદિરની નજીક માંસાહાર પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે પરંતુ નીચલા શહેરમાં તે સરળતાથી મળી રહે છે.
