ભારતમાં કેટલા પ્રકારના છે પેટ્રોલિયમ પદાર્થો? : ક્યાં થાય છે તેનો વપરાશ?

વિદેશોમાંથી આયાત કરવામાં આવતું ક્રૂડ ઓઈલ માત્ર ગાડીના ટાંકા સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તે આધુનિક જીવનશૈલીનો પાયો છે. રસોઈમાં વપરાતો ગેસ હોય, રસ્તા પર દોડતા વાહનો હોય કે હાથમાં રહેલું પ્લાસ્ટિક, આ બધું જ પેટ્રોલિયમની દેન છે. ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો તેલ વપરાશકાર દેશ છે, જ્યાં રિફાઇનરીઓમાં કાચા તેલ પર પ્રક્રિયા કરીને તેમાંથી અનેક ઉપયોગી ઉત્પાદનો મેળવવામાં આવે છે.

પેટ્રોલિયમનું વર્ગીકરણ અને રિફાઇનિંગ

જમીન કે સમુદ્રના પેટાળમાંથી કાઢવામાં આવતું કાચું તેલ સીધું વાપરી શકાતું નથી. ભારતની રિફાઇનરીઓમાં તેને 'Fractional Distillation' પ્રક્રિયા દ્વારા ઊંચા તાપમાને ગરમ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં ઉકળતા તાપમાનના આધારે અલગ-અલગ પદાર્થો છૂટા પડે છે. જેમાં સૌથી હળવો ભાગ LPG ગેસ સ્વરૂપે ઉપર મળે છે અને સૌથી ભારે ભાગ ડામર તરીકે નીચે બેસી જાય છે.

ડીઝલ: ભારતીય અર્થતંત્રનું એન્જિન

ભારતમાં સૌથી વધુ વપરાતો પેટ્રોલિયમ પદાર્થ High Speed Diesel (HSD) છે. 2025-26ના અંદાજ મુજબ તેની વપરાશ 85,985 હજાર મેટ્રિક ટન જેટલી છે. ટ્રક, બસ, રેલવે એન્જિન, ટ્રેક્ટર અને સિંચાઈ પંપો માટે ડીઝલ અનિવાર્ય છે. ઉદ્યોગોમાં મોટા જનરેટર ચલાવવા માટે પણ ડીઝલ મુખ્ય સ્ત્રોત છે, તેથી ડીઝલના ભાવ વધતા જ મોંઘવારીમાં વધારો જોવા મળે છે.

પેટ્રોલ અને LPG નો વપરાશ

વાહનોની વધતી સંખ્યાને કારણે Petrol (Motor Spirit)ની માંગ 38,807 હજાર મેટ્રિક ટન સુધી પહોંચી છે. બીજી તરફ, રસોઈ માટે વપરાતા LPG ની વપરાશ 30,855 હજાર મેટ્રિક ટન આસપાસ છે. સરકારની 'ઉજ્જ્વલા યોજના' ના કારણે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં LPG નો વ્યાપ વધ્યો છે. પ્રોપેન અને બ્યુટેનનું આ મિશ્રણ હવે વાહનોમાં Auto-LPG તરીકે પણ વપરાય છે.

હવાઈ ઈંધણ (ATF) અને નેપ્થા

વિમાનો ઉડાડવા માટે અત્યંત શુદ્ધ એવા Aviation Turbine Fuel (ATF) નો ઉપયોગ થાય છે, જેની માંગ ભારતમાં 8,355 હજાર મેટ્રિક ટન છે. બીજી તરફ, Naphtha નો ઉપયોગ ઈંધણ તરીકે ઓછો પણ પ્લાસ્ટિક, ખાતર અને સિન્થેટિક કાપડ બનાવતા પેટ્રોકેમિકલ ઉદ્યોગોમાં કાચા માલ તરીકે વધુ થાય છે.

બિટુમેન અને પેટ્રો-કોક

તેલ શુદ્ધિકરણના અંતે મળતા ઘટ્ટ કાળા પદાર્થને Bitumen અથવા ડામર કહે છે. ભારતમાં રસ્તાઓના નિર્માણ માટે તેની વપરાશ 7,798 હજાર મેટ્રિક ટન છે. આ ઉપરાંત, Petroleum Coke એક ઘન ઈંધણ છે, જેનો ઉપયોગ સિમેન્ટ ફેક્ટરીઓ અને પાવર પ્લાન્ટ્સમાં કોલસાના વિકલ્પ તરીકે થાય છે.

લ્યુબ્રિકન્ટ્સ અને કેરોસીન

મશીનોના ઘસારાને રોકવા માટે વર્ષે 4,471 હજાર મેટ્રિક ટન Lubricants અને ગ્રીસનો વપરાશ થાય છે. જ્યારે કેરોસીનનો ઉપયોગ હવે ઘણો ઘટી ગયો છે. અગાઉ રસોઈ અને પ્રકાશ માટે વપરાતું કેરોસીન હવે માત્ર અંતરિયાળ વિસ્તારો કે ખાસ ઉદ્યોગો પૂરતું સીમિત રહ્યું છે, જેની વપરાશ માત્ર 416 હજાર મેટ્રિક ટન છે.

ભારતની વિદેશી નિર્ભરતા

ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું 80% થી વધુ કાચું તેલ સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક અને રશિયા જેવા દેશોમાંથી મંગાવે છે. ભારતમાં રાજસ્થાન, ગુજરાત અને મુંબઈ હાઈ મુખ્ય ઉત્પાદક ક્ષેત્રો છે. દરરોજ 5.2 મિલિયન બેરલ તેલ વાપરતું ભારત હવે આ નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે Ethanol Blending અને Electric Vehicles (EV) પર વધુ ભાર આપી રહ્યું છે.