બહુમતી પહેલાંનું ભાજપ: ગઠબંધનથી સત્તા સુધીની સફર
ભારતીય રાજકારણમાં કેટલીક હાર એવી હોય છે, જે જીત કરતાં પણ મોટી સાબિત થાય છે.
17 એપ્રિલ 1999નો દિવસ ભાજપ માટે કંઈક એવો જ હતો. લોકસભામાં અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકાર માત્ર એક મતથી પડી ગઈ. આ સમાચાર માત્ર દિલ્હીના રાજકીય કોરિડોર પૂરતા સીમિત ન રહ્યા, પણ દેશના સામાન્ય મતદારો સુધી એક આંચકાની જેમ પહોંચ્યા.
પરંતુ આ કહાની ફક્ત એક મતથી થયેલી હારની નથી. આ એ સમયગાળાની દસ્તાવેજી વિગત છે, જ્યારે ભાજપે એ વાસ્તવિકતા સ્વીકારી કે રામ મંદિર આંદોલનથી પ્રચંડ જનઆધાર તો ઊભો થઈ શકે, પણ દેશ ચલાવવા માટે સર્વસહમતિ, વિશ્વાસુ સાથીદારો, સંયમ અને સત્તા સંભાળવાની વ્યાવહારિક કળા અનિવાર્ય છે.
પાછલા ભાગમાં આપણે જોયું કે રામ મંદિર આંદોલને ભાજપને કેવી અભૂતપૂર્વ રાજકીય ઊર્જા પૂરી પાડી હતી. હવે ભાગ 10માં વાત એ બાબતની છે કે એ ઊર્જા સત્તાના મુખ્યદ્વાર સુધી કેવી રીતે પહોંચી, અને ત્યાં ભાજપે ગઠબંધન રાજકારણના કઠિન પાઠ કેવી રીતે શીખ્યા.
1996: સૌથી મોટી પાર્ટી, પણ અધૂરી બહુમતી
1996ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપ પહેલીવાર રાષ્ટ્રીય રાજકારણના કેન્દ્રસ્થાને આવી ગયું. ચૂંટણી પંચના અહેવાલો અને ચૂંટણી પરિણામોના સંકલિત આંકડા દર્શાવે છે કે ભાજપ 161 બેઠકો સાથે લોકસભામાં સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ઉભરી આવ્યો; જ્યારે કોંગ્રેસ માત્ર 140 બેઠકો પર સમેટાઈ ગઈ. ભારતીય લોકશાહીમાં આ એક ઐતિહાસિક પરિવર્તન હતું. સત્તા માટે કોંગ્રેસ જ એકમાત્ર અને સ્વાભાવિક પસંદગી છે, તે યુગ આખરે તૂટી રહ્યો હતો.
અટલ બિહારી વાજપેયી દેશના વડાપ્રધાન બન્યા. તેમનો આ પહેલો કાર્યકાળ 16 મે 1996થી 1 જૂન 1996 સુધીનો રહ્યો હતો. એટલે કે, સત્તા તો મળી પરંતુ માત્ર 13 દિવસ માટે!
આ 13 દિવસ ભાજપ માટે પરાજય કે અપમાન નહોતા, એક ગંભીર ચેતવણી હતા. સંસદમાં સૌથી મોટી પાર્ટી બનવું માત્ર પૂરતું નથી; બહુમતીનો 272નો આંકડો પાર કરવા માટે સાથી પક્ષો જોઈએ, તેમનો વિશ્વાસ જોઈએ, અને એક એવી રાજકીય ભાષા જોઈએ જેને માત્ર પોતાના કટ્ટર સમર્થકો જ નહીં, પણ દેશના વિવિધ પ્રાદેશિક પક્ષો પણ સહર્ષ સ્વીકારી શકે.
વાજપેયી કેમ સ્વીકાર્ય બન્યા?
ભાજપ પાસે તે સમયમાં બે પ્રકારની વૈચારિક શક્તિ હતી. એક તરફ એલ.કે. અડવાણીની રથયાત્રા અને આંદોલનથી ઊભો થયેલો કેડર તથા મતદારોનો પ્રચંડ ઉત્સાહ હતો. બીજી તરફ અટલ બિહારી વાજપેયીનો ઉદાર, સંસદીય અને સર્વસ્વીકાર્ય ચહેરો હતો.
જો અડવાણી ભાજપને સડક પરની સંગઠનાત્મક શક્તિ આપતા હતા, તો વાજપેયી ભાજપને સંસદમાં ગંભીરતાથી સાંભળવા જેવી મુત્સદ્દી ભાષા આપતા હતા. વાજપેયીનો પ્રખર અવાજ ક્યારેય કટ્ટર વિરોધીઓને પણ અસ્વીકાર્ય લાગતો નહોતો. તેઓ કડક વૈચારિક પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા નેતા હોવા છતાં, તેમની રજૂઆત ટકરાવના બદલે હંમેશાં સહમતિ તરફ ઝુકતી હતી.
આ જ મુખ્ય કારણ હતું કે 1996ની ટૂંકી સરકાર બાદ, ભાજપે માત્ર પોતાની વ્યક્તિગત બેઠકો વધારવા પર જ નહીં, પણ પોતાની આસપાસ પ્રાદેશિક રાજકીય સાથીઓનું એક મજબૂત વલય તૈયાર કરવાની દિશામાં ગંભીરતાપૂર્વક કામ શરૂ કર્યું.
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-1: 'માત્ર બે બેઠકોના શૂન્યાવકાશથી સત્તાના શિખર સુધી...' : ભારતીય રાજકારણનો નકશો બદલી નાખનારી ભાજપની ઐતિહાસિક સફર
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-2: કેવી રીતે થયો વિશ્વની સૌથી મોટી રાજકીય પાર્ટીનો ઉદય? : ભાજપ પૂર્વે શું હતું? જાણો જનસંઘથી શરૂ થયેલા ભાજપના સંઘર્ષની કહાની
1998: NDAનો ઉદય અને ભાજપનો પ્રથમ મોટો ગઠબંધન પ્રયોગ
1998ની મધ્યસત્ર ચૂંટણીમાં ભાજપ 182 બેઠકો સુધી પહોંચવામાં સફળ રહ્યો. એ 1996ની સરખામણીએ એક મોટી રાજકીય છલાંગ હતી. પરંતુ, ફરી એકવાર ભાજપ પોતાના દમ પર સ્પષ્ટ બહુમતીના આંકડાથી દૂર હતો. બરાબર આ જ વળાંકે ભાજપે ગઠબંધનની નવી વ્યાવહારિક વ્યુહરચના અપનાવવી પડી.
આ સમયગાળામાં ભાજપની આસપાસ દેશની વૈવિધ્યસભર પ્રાદેશિક શક્તિઓ એકત્ર થવા લાગી. શિવસેના, શિરોમણી અકાલી દળ, સમતા પાર્ટી, AIADMK (અન્ના ડીએમકે) અને અન્ય નાના-મોટા પ્રાદેશિક પક્ષો તેમાં જોડાયા. આ તમામ પક્ષો ભાજપની મૂળ વિચારધારા સાથે સંપૂર્ણપણે મેળ ખાતા હતા એવું બિલકુલ નહોતું. પરંતુ પ્રબળ કોંગ્રેસ વિરોધ, દેશમાં સ્થિર સરકારની તાતી જરૂરિયાત અને અટલ બિહારી વાજપેયીના વ્યક્તિત્વ પરનો અડગ વિશ્વાસ આ ત્રણ એવા પરિબળો હતા જે તેમને એક મંચ પર લાવ્યા હતા.
અહીંથી જ 'નેશનલ ડેમોક્રેટિક એલાયન્સ' NDA (રાષ્ટ્રીય લોકતાંત્રિક ગઠબંધન)ની રાજકીય સંરચના મજબૂત થઈ. ભાજપના 1999ના 'NDA એજન્ડા'માં “સ્થિર સરકાર” (Stable Government) અને “સંયુક્ત પ્રતિબદ્ધતા” (Joint Commitment) જેવા શબ્દોને વિશેષ સ્થાન આપવામાં આવ્યું, જે સ્પષ્ટ કરતું હતું કે પક્ષે પોતાની એકલવ્યી વિચારધારા કરતાં ગઠબંધનના સર્વસામાન્ય કાર્યક્રમને આગળ રાખવાની વ્યાવહારિક જરૂરિયાત સ્વીકારી લીધી હતી.
‘નેશનલ એજન્ડા ફોર ગવર્નન્સ’: ભાજપે શું શીખ્યું?
ગઠબંધનનો સૌથી મોટો સૈદ્ધાંતિક અર્થ એ હતો કે પક્ષે કેટલાક મુખ્ય મુદ્દાઓ પર પોતાની મર્યાદાઓ સ્વીકારવી પડશે. વાજપેયી યુગમાં ભાજપે અયોધ્યામાં રામ મંદિર નિર્માણ, કલમ 370ની નાબૂદી અને સમાન નાગરિક ધારો (યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ) જેવા પોતાના મુખ્ય અને વચનબદ્ધ વૈચારિક મુદ્દાઓને તત્કાલીન શાસનના કેન્દ્રમાં રાખવાના બદલે, ગઠબંધનના સહિયારા એજન્ડાને પ્રાથમિકતા આપી. ભૂતકાળના વિશ્લેષણો મુજબ, આ 'કોમન મિનિમમ પ્રોગ્રામ' આધારિત રાજનીતિ “નેશનલ એજન્ડા ફોર ગવર્નન્સ” (National Agenda for Governance) તરીકે દેશ સામે આવી.
આ વ્યુહાત્મક નિર્ણય પક્ષ માટે બિલકુલ સરળ નહોતો. રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) અને ભાજપના પાયાના કેડર માટે આ મુદ્દાઓ અત્યંત ભાવનાત્મક હતા. પરંતુ વાજપેયી બખૂબી સમજી ગયા હતા કે રાષ્ટ્રવ્યાપી શાસન ચલાવવા માટે માત્ર વૈચારિક ઉગ્રતા કામ નથી આવતી. શાસનનો વાસ્તવિક અર્થ રોજગાર, માળખાકીય સુવિધાઓ, સુરક્ષા, અર્થતંત્ર, મજબૂત વિદેશ નીતિ અને સંસદીય જવાબદારી પણ છે.
આ જ સમયગાળાએ ભાજપને સૌથી મોટો અને દીર્ઘકાલીન પાઠ ભણાવ્યો: વૈચારિક સિદ્ધાંતો ભલે પક્ષને પોતાની આગવી ઓળખ આપતા હોય, પરંતુ વહીવટ ચલાવવા માટે વ્યાવહારિક લવચીકતા અનિવાર્ય છે.
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-3: નેહરુ કેબિનેટનું મંત્રીપદ ઠુકરાવી ભોગવ્યો જેલવાસ! : રાષ્ટ્રવાદ માટે નાંખ્યો જનસંઘનો પાયો, બસ ત્યાંથી શરૂ થઈ દુનિયાના સૌથી મોટા રાજકીય પક્ષની વિચારયાત્રા
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-4: 'સબકા સાથ, સબકા વિકાસ'ના અસલી જનક કોણ? : ભાજપ આજે જે બોલે છે, તેનું બીજ દાયકાઓ પહેલાં કોણે વાવ્યું હતું!
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-5: ઇમરજન્સીએ ઉતાર્યો "India is Indira, and Indira is India" નો ફાંકો : “સિંહાસન ખાલી કરો કે જનતા આતી હૈ.” ના નારાએ રોપ્યું ભાજપના ઉદયનું બીજ
13 મહિનાની સરકાર: સ્થિરતા, તણાવ અને રાજકીય અગ્નિપરીક્ષા
1998માં વાજપેયી ફરી એકવાર દેશના વડાપ્રધાન બન્યા ખરા, પરંતુ આ સરકારમાં શરૂઆતથી જ એક અત્યંત નાજુક સંતુલન જાળવવું પડતું હતું. ખાસ કરીને તમિલનાડુથી AIADMK અને તેમના સર્વેસર્વા જે. જયલલિતાનું સમર્થન સરકાર ટકાવી રાખવા માટે નિર્ણાયક હતું. ગઠબંધનના દરેક સાથી પક્ષની પોતાની પ્રાદેશિક રાજનીતિ, સ્થાનિક સમીકરણો, જટિલ માંગણીઓ અને પોતાના આગવા દબાણબિંદુઓ (Pressure points) હતા.
વાજપેયીનું વહીવટી અને રાજકીય કૌશલ્ય બરાબર અહીં જ કસોટીએ ચડ્યું. તેમણે પ્રાદેશિક પક્ષોને માત્ર સત્તાના આંકડા તરીકે નહીં, પરંતુ ભારતની સામાજિક અને ભૌગોલિક વિવિધતાના પ્રતિનિધિ તરીકે જોયા. લોકસભામાં 17 એપ્રિલ 1999ના ઐતિહાસિક અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ (Confidence Motion) દરમિયાન વાજપેયીએ પોતે આપેલા વક્તવ્યમાં પ્રાદેશિક પક્ષોની ભૂમિકા અને ભારતની આ સપ્તરંગી વિવિધતાનો આદરપૂર્વક સ્વીકાર કર્યો હતો.
પરંતુ ગઠબંધન શાસનમાં માત્ર વડાપ્રધાનની ઉદાર કાર્યશૈલી જ પૂરતી નથી હોતી; સંસદીય સંખ્યાબળને રોજ સવારે સાચવવું પડે છે. એકાદ અસંતુષ્ટ સાથી પણ આખી સરકારનો પાયો હચમચાવી શકે છે અને અંતે એવું જ થયું.
એક મતથી હાર: 269 સામે 270
એપ્રિલ 1999માં જયલલિતાની AIADMKએ સરકાર પરથી પોતાનું સમર્થન પાછું ખેંચી લીધું. પરિણામે લોકસભામાં અગ્નિપરીક્ષા સમાન વિશ્વાસમતનો સામનો કરવાનો આવ્યો. 17 એપ્રિલ 1999ના કાળઝાળ ઉનાળામાં વાજપેયી સરકાર ગૃહમાં 269 સામે 270 મતોથી પરાજિત થઈ માત્ર ને માત્ર એક સિંગલ મતથી! 'Rediff'ના તે સમયના ત્વરિત અહેવાલોમાં પણ આ રોમાંચક આંકડા વિગતવાર નોંધાયા છે, અને લોકસભા ડિજિટલ લાઇબ્રેરીમાં આ 'Confidence Motion'ની સત્તાવાર સંસદીય કાર્યવાહી 17 એપ્રિલ 1999ના ઈતિહાસના પાના પર સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત છે.
આ ઘટના સ્વતંત્ર ભારતના રાજકીય ઇતિહાસની સૌથી નાટકીય અને અભૂતપૂર્વ સંસદીય ક્ષણોમાંની એક બની ગઈ. એક મતથી ભલે સરકાર પડી ગઈ, પરંતુ ભાજપનો જનતા સુધી પહોંચવાનો રાજકીય સંદેશ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયો. પક્ષ હવે દેશના મતદારોની અદાલતમાં જઈને સહાનુભૂતિપૂર્વક કહી શકતો હતો કે “અમે એક સ્થિર અને જવાબદાર સરકાર ચલાવવા સક્ષમ છીએ; જો અમને પૂરો કાર્યકાળ મળ્યો હોત તો દેશ બદલાઈ ગયો હોત.”
વાજપેયીએ આ પરાજયના થોડા દિવસો બાદ, વિદેશ મંત્રાલય (MEA)ના સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં પ્રકાશિત 10 મે 1999ના એક મહત્વપૂર્ણ ઇન્ટરવ્યૂમાં સ્વીકાર્યું હતું કે, “એક મતની ગોઠવણ કે મેનેજમેન્ટ કરવું એ કોઈ મોટી વાત નહોતી (પરંતુ અમે સિદ્ધાંતો સાથે સમાધાન ન કર્યું)” અને દેશમાં ગઠબંધન યુગ હવે એક સ્થાયી વાસ્તવિકતા બની ચૂક્યો છે. તેમણે ભારતીય રાજકારણમાં સંકુચિતતા છોડીને વ્યાવહારિક અને રાષ્ટ્રીય અભિગમ અપનાવવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો.
ભાજપ માટે આ હાર કેમ જીત જેવી બની?
1999ની આ સંસદીય હાર ભાજપના ભવિષ્ય માટે ત્રણ રીતે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થઈ:
પ્રથમ, ભાજપને એ સમજાયું કે વિવિધ સાથી પક્ષોને લાંબા સમય સુધી સાથે રાખવા માટે માત્ર પ્રભાવશાળી રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વ પૂરતું નથી; તેના માટે સતત પરસ્પર સંવાદ, સમન્વય સમિતિઓ (Coordination Committees)ની રચના અને સત્તાની ન્યાયી વહેંચણી માટેની મજબૂત સંસ્થાકીય વ્યવસ્થા અનિવાર્ય છે.
બીજું, અટલ બિહારી વાજપેયીનો વ્યક્તિગત ગ્રાફ પક્ષ કરતાં ઘણો ઊંચો ગયો. ભલે સરકાર પડી ગઈ, પણ દેશના સામાન્ય મતદારના માનસપટ પર એવી દ્રઢ છબી અંકિત થઈ કે વાજપેયી સત્તાના લોભમાં કોઈ આડકતરા સોદા કરનારા નેતા નથી, પરંતુ દેશને રાજકીય સ્થિરતા આપવા મથનારા એક સાચા રાષ્ટ્રનેતા છે.
ત્રીજું, ભાજપને પ્રાદેશિક રાજકારણની ચોક્કસ ગતિવિધિઓ સમજવામાં સફળતા મળી. હિન્દી ભાષી ઉત્તર ભારતની બહાર પક્ષના વિસ્તરણ માટે તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, બિહાર, ઓડિશા, પંજાબ, મહારાષ્ટ્ર અને પશ્ચિમ બંગાળ જેવા બિન-હિન્દી રાજ્યોમાં સ્થાનિક પક્ષોનો ટેકો લેવો જ પડશે તે વ્યુહરચના સાબિત થઈ. 1990ના દાયકાનું આ 'NDA મોડેલ' પાછળથી ભાજપના અખિલ ભારતીય વિસ્તરણ માટે એક અત્યંત સફળ રાજકીય પ્રયોગશાળા પુરવાર થયું.
1999: ભાજપ પાછું આવ્યું, આ વખત વધુ તૈયાર થઈને
આ ઘટનાક્રમ બાદ 1999ની લોકસભા ચૂંટણી યોજાઈ, જેની પૃષ્ઠભૂમિમાં કારગિલ યુદ્ધનો રાષ્ટ્રવાદ પણ જોડાયેલો હતો. ચૂંટણી પરિણામોમાં ભાજપ ફરી એકવાર વ્યક્તિગત રીતે 182 બેઠકો પર જ અટકી ગયો, પરંતુ આ વખતે સંગઠિત બનેલું NDA ગઠબંધન ભારે બહુમતી સાથે સત્તાના શિખરે પહોંચ્યું. 'PM India'ના સત્તાવાર રેકોર્ડ મુજબ, 13 ઓક્ટોબર 1999ના રોજ અટલ બિહારી વાજપેયીએ ત્રીજી વખત દેશના વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લીધા.
આ વખતે ભાજપ પાસે સંસદમાં માત્ર બેઠકોનું સંખ્યાબળ જ નહોતું; પણ ભૂતકાળના કડવા અનુભવોનું ભાથું પણ હતું. 1996ની સરકારે શીખવ્યું હતું કે સત્તાના કેન્દ્રમાં કઈ ભૂલો ન કરવી જોઈએ; 1998ની સરકારે ભાન કરાવ્યું કે ગઠબંધનનો દોર કેટલો નાજુક અને કાચો હોય છે. પરિણામે, 1999માં ભાજપ વધુ રાજકીય પરિપક્વતા અને સજ્જતા સાથે સત્તાના સુકાન પર પાછું ફર્યું.
અટલજીના નેતૃત્વમાં આ ગઠબંધન સરકાર 2004 સુધી સફળતાપૂર્વક ચાલી. ભારતીય રાજકીય ઇતિહાસમાં આ પહેલી એવી ઘટના હતી જ્યારે કોઈ બિન-કોંગ્રેસી સરકાર કેન્દ્રમાં પોતાનો પાંચ વર્ષનો પૂર્ણ કાર્યકાળ પૂર્ણ કરવામાં સફળ રહી હોય. આ પાંચ વર્ષના શાસને “ભાજપ માત્ર એક આંદોલનકારી કે વિરોધ પક્ષ છે, તે વહીવટ ન ચલાવી શકે” એવી જૂની અને પ્રસ્થાપિત રાજકીય માન્યતાઓને હંમેશાં માટે તોડી પાડી.
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-6: 6 એપ્રિલ 1980: જનતા પ્રયોગના પતનથી ‘કમળ’ના ઉદય સુધી : ભારતીય જનતા પાર્ટીના જન્મની સંઘર્ષગાથા
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-7: "હાર નહીં માનુંગા, રાર નહીં ઠાનુંગા" - અટલ બિહારી વાજપેયી : ભારતીય રાજનીતિના એ અજાતશત્રુ, જેમણે ‘કમળ’ને જનતાના હૃદયમાં રોપ્યું
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-8: 2 બેઠકો પરથી દેશની સત્તા સુધી : જાણો કઈ રીતે અડવાણીની એક યાત્રાએ બદલી નાખ્યો ભારતનો ઇતિહાસ
વાજપેયી મોડેલ: કડક વિચાર, નરમ ભાષા
વાજપેયી શાસન યુગની સૌથી મોટી અને અનન્ય વિશેષતા એ હતી કે તેઓ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સ્વયંસેવક અને ભાજપના સર્વોચ્ચ નેતા ચોક્કસ હતા, પરંતુ તેઓ માત્ર ભાજપના વડાપ્રધાન બનીને રહેવા નહોતા માગતા. તેઓ સમગ્ર ભારતના સર્વસમાવેશી વડાપ્રધાન તરીકે સ્વીકૃતિ મેળવવા ઈચ્છતા હતા.
તેમણે પક્ષની મૂળ વૈચારિક લાઈનને ક્યારેય તિલાંજલિ આપી નહોતી, પરંતુ રાષ્ટ્રના વહીવટ માટે તેની પ્રસ્તુતિ અને ભાષા બદલી નાખી હતી. વિરોધ પક્ષોના નેતાઓ સાથે સતત જીવંત સંવાદ, સાથી પક્ષો પ્રત્યે પૂરતો આદર, સંસદની અંદર ગરિમાપૂર્ણ શાલીનતા અને વૈશ્વિક મંચો પર સંતુલિત વિદેશ નીતિ. આ તમામ પરિબળોએ ભાજપને દેશની મુખ્ય પ્રવાહની શાસક પાર્ટી (Mainstream Governing Party) તરીકે પ્રસ્થાપિત કરી દીધી.
આજના વર્તમાન યુગમાં, જ્યારે નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહના સક્ષમ નેતૃત્વ હેઠળ ભાજપે પોતાના અભેદ્ય સંગઠન, આધુનિક ચૂંટણી વ્યૂહરચના અને વ્યાપક કલ્યાણકારી યોજનાઓ (Welfare Schemes)ના બળ પર રાષ્ટ્રીય સ્તરે બે વાર વિશાળ એકલ બહુમતી મેળવવાની તાકાત પ્રદર્શિત કરી છે, ત્યારે પણ 1996 થી 1999નો એ જૂનો પાઠ એટલો જ પ્રાસંગિક રહે છે: ચૂંટણીમાં સત્તા જીતવી એ એક અલગ રાજકીય કળા છે, અને વિવિધ વિચારધારાઓ ધરાવતા દેશમાં સત્તા ચલાવવી એ તદ્દન બીજી કળા છે.
2024ની લોકસભા ચૂંટણીના પરિણામો પર નજર કરીએ તો, ભાજપ 240 બેઠકો સાથે પોતાની એકલી બહુમતીના જાદુઈ આંકડાથી નીચે સરકી ગયો, પરંતુ NDA ગઠબંધન 293 બેઠકોના મજબૂત સથવારે કેન્દ્રમાં સરકાર બનાવવામાં સફળ રહ્યું. આ બાબત સાબિત કરે છે કે ગઠબંધન રાજકારણની જે કળા અને વ્યાવહારિકતાનો પાઠ વાજપેયી યુગે દાયકાઓ પહેલાં શીખવ્યો હતો, તે ભારતીય લોકશાહીમાં આજે પણ એટલો જ જીવંત અને પ્રાસંગિક છે.
સંતુલિત મૂલ્યાંકન: ગઠબંધન કળા સાથે જોડાયેલી મર્યાદાઓ
આ ઐતિહાસિક સમયગાળાની રાજકીય પ્રશંસા કરવી જેટલી વ્યાજબી છે, તેટલું જ તેને કોઈ પણ પ્રકારની ખામી વિનાના 'સોનેરી યુગ' તરીકે ખપાવવું એ અધૂરું મૂલ્યાંકન ગણાશે. ગઠબંધન સરકાર હોવાના કારણે આર્થિક અને નીતિગત નિર્ણયોની ગતિ ઘણીવાર અત્યંત ધીમી પડી જતી હતી. વિવિધ પ્રાદેશિક સાથી પક્ષોની સ્થાનિક અને ક્યારેક ક્ષુલ્લક માંગણીઓના કારણે કેન્દ્ર સરકાર સતત દબાણમાં રહેતી હતી. ભાજપના જે કટ્ટર વૈચારિક મતદારો હતા, તેમને ઘણીવાર એવો વસવસો રહેતો કે પક્ષે સત્તા ખાતર પોતાના હાર્દ સમાન મૂળ મુદ્દાઓને ઠંડા કલેજરે 'કોરાણે' મૂકી દીધા છે. બીજી તરફ, કટ્ટર વિરોધીઓને એવો ભય સતાવતો હતો કે વાજપેયીની આ નરમ અને મુત્સદ્દી ભાષા પાછળ પક્ષની કડક રાષ્ટ્રીય વિચારધારા અંદરખાને વધુ મજબૂત થઈ રહી છે.
એટલા માટે જ વાજપેયી યુગના શાસનને સમજવાનો સાચો અભિગમ એ છે કે તે ન તો પક્ષની વિચારધારા સાથેનું સંપૂર્ણ આત્મસમર્પણ હતું, ન તો સત્તા પરની એકચક્રી આક્રમકતા. તે ભારતીય રાજકારણનો એક એવો અનન્ય પ્રયોગ હતો, જેમાં ભાજપે પોતાના સૈદ્ધાંતિક સ્વભાવને સત્તાની વ્યાવહારિક અને લોકતાંત્રિક જરૂરિયાતો સાથે સુમેળ સાધવાનો સફળ પ્રયાસ કર્યો હતો.
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-9 : રામ મંદિર અને ભાજપ : ભારતના રાજકારણને બદલનાર ઐતિહાસિક સમીકરણ
આ પ્રકરણ ભાજપના ઇતિહાસમાં કેમ સીમાચિહ્નરૂપ છે?
જો 1984ની લોકસભામાં મળેલી માત્ર બે બેઠકો ભાજપના સંઘર્ષપૂર્ણ પ્રારંભનું પ્રતીક હતી, અને રામ મંદિર આંદોલન તેના દેશવ્યાપી જનઉદયનું પ્રતીક હતું; તો 1996 થી 1999નો આ ગઠબંધન યુગ ભાજપના 'શાસકીય જન્મ' (Governing Era)નો ખરો સંક્રાંતિકાળ હતો.
આ સમયગાળાએ ભાજપના વરિષ્ઠ નેતૃત્વને એ ગંભીર પાઠ ભણાવ્યો કે દિલ્હીની સત્તાના સિંહાસન સુધી પહોંચવા માટે લોકભાવના અને જનઆંદોલનની જરૂર પડે છે, પરંતુ એ સિંહાસન પર લાંબો સમય ટકી રહેવા માટે લોકસભાના અંકગણિતની સમજ પણ એટલી જ અનિવાર્ય છે. પક્ષ પાસે રાષ્ટ્રીય વિચાર હોવો જોઈએ, પણ સાથે વફાદાર સાથીઓ પણ હોવા જોઈએ; મજબૂત નેતૃત્વ હોવું જોઈએ, પણ સાથે સાથીઓનો અવાજ સાંભળવાની ઉદાર ક્ષમતા પણ હોવી જોઈએ.
અટલ બિહારી વાજપેયીએ ભાજપને પ્રથમવાર કેન્દ્રની સત્તામાં સર્વસ્વીકાર્ય અને અસ્પૃશ્યતા મુક્ત બનાવ્યું. લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ દેશભરમાં ફરીને કેડર અને આંદોલન ઉભું કરીને પક્ષને સંગઠનાત્મક ઊર્જા પૂરી પાડી. વિવિધ પ્રાદેશિક સાથીઓએ ભાજપને ભારતના ભૌગોલિક નકશામાં છેક છેવાડાના રાજ્યો સુધી વિસ્તરવાની સોનેરી તક આપી. અંતે, 1999 પછી ભાજપ એ વાસ્તવિકતા પામી ગયું કે એક સાચો રાષ્ટ્રીય પક્ષ બનવાનો અર્થ એ છે કે માત્ર પોતાના પરંપરાગત મતદારોનું જ પ્રતિનિધિત્વ કરવું પૂરતું નથી, પરંતુ દેશની અલગ-અલગ ભાષાઓ, જ્ઞાતિઓ, સંસ્કૃતિઓ, પ્રદેશો અને ભિન્ન રાજકીય સ્વભાવ ધરાવતા સમગ્ર ભારતને એક તાંતણે બાંધીને સાથે ચાલવું.
એક મતથી ગુમાવવી પડેલી એ ૧૩ મહિનાની સરકાર, આખરે ભાજપ માટે કેન્દ્રમાં લાંબા શાસનનો મજબૂત પાયો બની ગઈ.
આગામી ભાગમાં... આગામી ભાગમાં આપણે વિગતવાર વાત કરીશું વાજપેયી સરકારના વાસ્તવિક વહીવટી અને શાસકીય મોડેલની—જેમાં પોખરણ-૨ પરમાણુ પરીક્ષણ, કારગિલ વિજય, ગોલ્ડન ક્વાડ્રિલેટરલ (સુવર્ણ ચતુર્ભુજ રોડ પ્રોજેક્ટ), પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના, દેશમાં થયેલા ક્રાંતિકારી ટેલિકોમ સુધારા અને તે સમયના આર્થિક વિકાસના મોડેલનો સમાવેશ થાય છે.
