ઇમરજન્સી: કોંગ્રેસી સત્તાના અતિરેકે ભારતીય જનતા પાર્ટીના ઉદયની પૃષ્ઠભૂમિ રચી?
ભારતીય જનસંઘથી ભારતીય જનતા પાર્ટી સુધીની સુદીર્ઘ યાત્રામાં 1975ની ઇમરજન્સી (કટોકટી) માત્ર એક કાળી રાજકીય ઘટના નહોતી; તે એક એવો નિર્ણાયક વળાંક હતો, જેણે ભારતીય લોકશાહીના આત્માને ઝંઝોળી નાખ્યો અને પરસ્પર વિરોધી વિચારધારા ધરાવતા પક્ષોને એક જ મંચ પર લાવી દીધા.
ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીએ જનસંઘનું બીજ વાવ્યું અને પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાયે તેને વૈચારિક સ્પષ્ટતા તથા સંગઠનનું માળખું આપ્યું, પરંતુ ઇમરજન્સીએ જનસંઘના પાયાના કાર્યકર્તાઓને રાષ્ટ્રીય સ્તરે સંઘર્ષની અગ્નિપરીક્ષામાંથી પસાર કર્યા. આ અગ્નિપરીક્ષાના તપમાંથી જ આગળ જતાં ‘જનતા પાર્ટી’નો જન્મ થયો, અને એ જ જનતા પાર્ટીના આંતરિક વિખંડનમાંથી 1980માં ‘ભારતીય જનતા પાર્ટી’ માટેનો રાજમાર્ગ પ્રશસ્ત થયો.
ઇમરજન્સીનો આ કાળખંડ 25 જૂન, 1975થી 21 માર્ચ, 1977 સુધી રહ્યો. આ 21 મહિના દરમિયાન નાગરિક સ્વતંત્રતાઓ પર લોખંડી પંજો કસાયો, અખબારો પર સેન્સરશિપ લાદવામાં આવી, વિરોધ પક્ષના દિગ્ગજ નેતાઓની જેલના સળિયા પાછળ ધકેલી દેવાયા અને રાજ્યસત્તા અસાધારણ રીતે એકહથ્થુ બની ગઈ. સરકારના સત્તાવાર વર્ણન અનુસાર, તે વખતના રાષ્ટ્રપતિ ફખરુદ્દીન અલી અહમદે બંધારણની કલમ 352 હેઠળ “આંતરિક અશાંતિ”ના આધાર પર ઇમરજન્સીની જાહેરાત કરી હતી.
પૃષ્ઠભૂમિ: સત્તા સામે ઊભરતો પ્રચંડ જન-અસંતોષ
1970ના દાયકાના મધ્યમાં ભારત ગંભીર રાજકીય અને આર્થિક સંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યું હતું. આકાશને આંબતી મોંઘવારી, વ્યાપક બેરોજગારી, ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો અને શાસન પ્રત્યેનો વધતો અસંતોષ જ્વાળામુખીની જેમ ધખતો હતો. ગુજરાતમાં શરૂ થયેલા 'નવનિર્માણ આંદોલન' અને ત્યારબાદ બિહારના વિદ્યાર્થી આંદોલનોએ કેન્દ્રની ઇંદિરા ગાંધી સરકાર સામેની નારાજગીને દેશવ્યાપી સ્વરૂપ આપ્યું.
આ કપરા કાળમાં લોકનાયક જયપ્રકાશ નારાયણ (JP), વિરોધી રાજકારણના નૈતિક અને વૈચારિક કેન્દ્રબિંદુ તરીકે ઊભરી આવ્યા. 5 જૂન, 1974ના રોજ પટનાના ઐતિહાસિક ગાંધી મેદાનમાંથી તેમણે “સંપૂર્ણ ક્રાંતિ”નું આહ્વાન કર્યું. આ માત્ર સત્તાપરિવર્તનનું આંદોલન નહોતું; JP સમાજ, રાજકારણ, શિક્ષણ અને અર્થવ્યવસ્થામાં નૈતિક પરિવર્તનની હિમાયત કરી રહ્યા હતા.
તેમનો તેજસ્વી નારો હતો: “સંપૂર્ણ ક્રાંતિ હવે નારો છે, ભાવિ ઇતિહાસ આપણો છે.”
આ સૂત્ર તે સમયના યુવાનો, વિદ્યાર્થીઓ અને વિરોધ પક્ષો માટે રાજકીય ઊર્જાનું સ્ત્રોત બની ગયું. જનસંઘ, સમાજવાદીઓ, કોંગ્રેસ (ઓર્ગેનાઇઝેશન), ભારતીય લોકદળ અને અન્ય પક્ષો ભલે પરસ્પર ભિન્ન વિચારધારા ધરાવતા હતા, પરંતુ ઇંદિરા ગાંધીના શાસન સામે લોકશાહીના રક્ષણ કાજે તેઓ એક તાંતણે બંધાયા.
12 જૂન, 1975: એક અદાલતી ચુકાદો અને રાજકીય ભૂકંપ
ઇમરજન્સીનો ત્વરિત રાજકીય પાયો અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટના 12 જૂન, 1975ના ઐતિહાસિક ચુકાદામાં રહેલો છે. જસ્ટિસ જગમોહનલાલ સિંહાએ આપેલા આ ચુકાદામાં ઇંદિરા ગાંધીની 1971ની રાયબરેલીની ચૂંટણીને ચૂંટણીલક્ષી ગેરરીતિઓના આધારે અમાન્ય ઠેરવવામાં આવી. આ ઘટનાએ ભારતીય રાજકારણમાં અભૂતપૂર્વ ભૂકંપ સર્જ્યો.
વિરોધ પક્ષોએ ઇંદિરા ગાંધીના રાજીનામાની માંગ સાથે આંદોલન તેજ કર્યું. દિલ્હીના રામલીલા મેદાનમાં યોજાયેલી વિરાટ સભાઓએ સત્તાના સિંહાસનને હચમચાવી નાખ્યું. આ જ વાતાવરણમાં રાષ્ટ્રકવિ રામધારી સિંહ ‘દિનકર’ની પંક્તિઓ લોકઆંદોલનનો રણઘોષ બની: “સિંહાસન ખાલી કરો કે જનતા આવે છે.” મૂળભૂત રીતે દિનકરની કવિતા ‘જનતંત્રનો જન્મ’ની આ પંક્તિઓ સત્તા સામે જનતાના ઉદ્ઘોષનું કાયમી પ્રતીક બની ગઈ.
25 જૂન, 1975: લોકશાહી પર તાળું
25 જૂન, 1975ની એ કાળી રાત્રિએ દેશે એવો વળાંક જોયો, જે સ્વતંત્ર ભારતના ઇતિહાસનો સૌથી કલંકિત અધ્યાય ગણાય છે. મધ્યરાત્રિએ ઇમરજન્સીની જાહેરાત સાથે જ સરકારને નિરંકુશ સત્તાઓ મળી ગઈ. બ્રિટાનિકા સહિતના ઐતિહાસિક સ્ત્રોતો નોંધે છે કે, દિલ્હીના બહાદુરશાહ ઝફર માર્ગ પર આવેલા મીડિયા હાઉસના વીજ જોડાણો કાપી નાખવામાં આવ્યા જેથી સવારે અખબારો છપાઈ ન શકે. દેશના કરોડો લોકોને બીજે દિવસે સવારે ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો પર ઇંદિરા ગાંધીના સંદેશ દ્વારા આ પરિસ્થિતિની જાણ થઈ.
ઇંદિરા ગાંધીએ રાષ્ટ્રજોગ સંબોધનમાં કહ્યું: “The President has proclaimed Emergency. There is nothing to panic about.” (રાષ્ટ્રપતિએ ઇમરજન્સી જાહેર કરી છે. ગભરાવાની કોઈ જરૂર નથી.)
સત્તાના દૃષ્ટિકોણથી આ ‘શાંતિ’નો સંદેશ હતો, પરંતુ વિરોધ પક્ષો અને લોકશાહીના પ્રહરીઓ માટે આ બંધારણીય અધિકારોના હનનની શરૂઆત હતી.
જનસંઘ અને RSS પર કડક દમન
ઇમરજન્સી દરમિયાન ભારતીય જનસંઘ અને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) પર સૌથી વધુ પ્રહાર કરવામાં આવ્યા. RSS પર પ્રતિબંધ મૂકાયો અને હજારો સ્વયંસેવકોને 'મિસા' (MISA - Maintenance of Internal Security Act) હેઠળ જેલમાં ધકેલી દેવાયા. જોકે, આ જ મુશ્કેલ સમયમાં જનસંઘની કાર્યકર્તા-સંસ્કૃતિની સાચી કસોટી થઈ.
પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાયે જે શિસ્તબદ્ધ સંગઠનનું નિર્માણ કર્યું હતું, તે ઇમરજન્સીના ભૂગર્ભ આંદોલનમાં અત્યંત કારગર નીવડ્યું. શીર્ષ નેતૃત્વ જેલમાં હોવા છતાં, પાયાના કાર્યકર્તાઓએ નેટવર્ક જાળવી રાખ્યું, પત્રિકાઓ વહેંચી અને લોકો સુધી ‘લોકશાહી બચાવો’નો સંદેશ પહોંચાડ્યો. અટલ બિહારી વાજપેયી, લાલકૃષ્ણ અડવાણી, નાનાજી દેશમુખ જેવા નેતાઓ જેલવાસ ભોગવી રહ્યા હતા, જ્યારે અનેક કાર્યકર્તાઓ ભૂગર્ભમાં રહીને આંદોલનનું સંચાલન કરતા રહ્યા. આ સંઘર્ષે જનસંઘને માત્ર એક રાજકીય પક્ષ મટાડીને એક રાષ્ટ્રીય લોકશાહી શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કર્યો.
અખબારો પર સેન્સરશિપ: શબ્દોની પણ કિલ્લેબંધી
પ્રેસની આઝાદી પર ઇમરજન્સીનો સૌથી મોટો ઘા વાગ્યો હતો. કોઈ પણ સમાચાર પ્રકાશિત કરતા પહેલા સરકારી સેન્સરની મંજૂરી લેવી અનિવાર્ય બની ગઈ હતી. આ ગૂંગળામણભર્યા માહોલ વચ્ચે લાલકૃષ્ણ અડવાણીનું એક વાક્ય ઐતિહાસિક બની ગયું, જે તેમણે ઇમરજન્સી ઉઠાવી લીધા બાદ મીડિયાના વલણ પર કટાક્ષ કરતા કહ્યું હતું: “You were asked only to bend, but you crawled.” (તમને માત્ર ઝૂકવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તમે તો પેટે ચાલવા (રેંગવા) લાગ્યા.)
સંજય ગાંધી અને બળજબરીની રાજનીતિ
ઇમરજન્સીનો સૌથી વિવાદાસ્પદ પાસું સંજય ગાંધીનો હસ્તક્ષેપ હતો. તેમના ‘પાંચ-સૂત્રીય કાર્યક્રમ’ અંતર્ગત થયેલું બળજબરીપૂર્વકનું નસબંધી (Sterilization) અભિયાન અને દિલ્હીના તુર્કમાન ગેટ જેવા વિસ્તારોમાં થયેલી તોડફોડે ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગમાં ભારે રોષ પેદા કર્યો. ખાસ કરીને ઉત્તર ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આ બળજબરીએ કોંગ્રેસના વર્ષો જૂના મજબૂત મતના પાયા હચમચાવી નાખ્યા.
1977: જેલના સળિયાથી જનતાના આદેશ સુધી
જાન્યુઆરી 1977માં આશ્ચર્યજનક રીતે ચૂંટણીની જાહેરાત થઈ. વિરોધ પક્ષોએ એક અનોખી એકતા પ્રદર્શિત કરી. જનસંઘ, કોંગ્રેસ (ઓ), લોકદળ અને સમાજવાદી પક્ષોનું વિલીનીકરણ થયું અને ‘જનતા પાર્ટી’નો ઉદય થયો. આ માત્ર એક ચૂંટણીલક્ષી ગઠબંધન નહોતું, પણ લોકશાહીના પુનરુદ્ધારનો પ્રયોગ હતો.
1977ની લોકસભા ચૂંટણીના પરિણામો ચોંકાવનારા હતા. જનતા પાર્ટીએ (સાથી પક્ષો સાથે) 298 બેઠકો મેળવી ઇતિહાસ રચ્યો, જ્યારે કોંગ્રેસ 154 બેઠકો પર સમેટાઈ ગઈ. મોરારજી દેસાઈ ભારતના પ્રથમ ગેર-કોંગ્રેસી વડાપ્રધાન બન્યા. આ જીતે સાબિત કર્યું કે ભારતની જનતા લોકશાહી પરના પ્રહારને ક્યારેય સહન કરતી નથી.
જનસંઘનો વિલય: ત્યાગ કે વ્યૂહરચના?
જનતા પાર્ટીમાં વિલીન થવા માટે જનસંઘે પોતાની અલગ રાજકીય ઓળખનો ત્યાગ કર્યો હતો. આ નિર્ણય આસાન નહોતો, કારણ કે પક્ષ પાસે હતું દાયકાઓનું વૈચારિક ભાથું, કાર્યકર્તા માળખું અને રાજકીય ઓળખ. પરંતુ રાષ્ટ્રહિત અને લોકશાહીના રક્ષણ માટે તેમણે આ બલિદાન આપ્યું.
અહીં જનસંઘની રાજકીય પરિપક્વતા દેખાઈ. તેણે પોતાના પક્ષની દીવાલો તોડી અને વિશાળ વિરોધી મંચમાં જોડાવાનું પસંદ કર્યું. પરંતુ આ સાથે એક બીજું સત્ય પણ હતું: જનસંઘના કાર્યકર્તા અને સંગઠન શક્તિએ જનતા પાર્ટીને જમીન પર મજબૂત આધાર આપ્યો.
જનતા પાર્ટીની જીતમાં JPનું નૈતિક નેતૃત્વ, મોરારજી દેસાઈનું વરિષ્ઠતાપૂર્ણ સ્થાન, સમાજવાદીઓની આંદોલનશીલ ઊર્જા અને જનસંઘની કાર્યકર્તા શક્તિ આ બધાનો સમન્વય હતો.
જોકે, એ પણ હકીકત છે કે જનતા પાર્ટીના વિજય રથનો અસલી ચાલક જનસંઘનો મજબૂત કાર્યકર્તા આધાર જ હતો.
સત્તામાં આવ્યા પછીનો આંતરિક સંઘર્ષ
જનતા પાર્ટી સત્તામાં તો આવી, પરંતુ આંતરિક વિરોધાભાસો જલ્દી જ સપાટી પર આવ્યા. અલગ-અલગ વિચારધારાવાળા નેતાઓ એક જ સરકારમાં હતા, જેમના વિચારોમાં મેળ બેસવો મુશ્કેલ હતો. આમાં સૌથી મોટો વિવાદ ‘ડ્યુઅલ મેમ્બરશિપ’ (બેવડું સભ્યપદ)નો હતો. કેટલાક નેતાઓએ માંગ કરી કે પૂર્વ જનસંઘી નેતાઓએ RSS સાથેનો સંબંધ છોડવો જોઈએ. પૂર્વ જનસંઘી નેતાઓ માટે આ તેમની વિચારધારા અને અસ્તિત્વ પરનો પ્રહાર હતો. પરિણામે જનતા પાર્ટીમાં તિરાડ પડી, સરકારનું પતન થયું અને 1980માં જનતા પાર્ટી પરાજિત થઈ. આ ઘટનાક્રમે પૂર્વ જનસંઘી નેતાઓને સ્પષ્ટ કરી દીધું કે પોતાની સ્વતંત્ર રાજકીય ઓળખ અનિવાર્ય છે.
ઇમરજન્સીથી ભાજપ સુધીનો રસ્તો
1975થી 1980 વચ્ચેની ઘટનાઓએ ભારતીય જનતા પાર્ટી માટે ત્રણ મોટા પાયાના પાઠ તૈયાર કર્યા:
લોકશાહીની જાગૃતિ: ઇમરજન્સીએ સાબિત કર્યું કે બંધારણીય અધિકારો માત્ર કાગળ પર પૂરતા નથી; તેને બચાવવા માટે જાગૃત સમાજ અને સંઘર્ષશીલ વિપક્ષ અનિવાર્ય છે.
વિચારધારાની સ્પષ્ટતા: વિપક્ષી એકતા સત્તા અપાવી શકે છે, પરંતુ વિચારની એકસૂત્રતા વગર સંગઠન ટકી શકતું નથી. જનતા પાર્ટીનું પતન તેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ બન્યું.
કાર્યકર્તા શક્તિ: જનસંઘની સંગઠનાત્મક શક્તિ રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રસ્થાપિત થઈ. ઇમરજન્સી દરમિયાન જેલવાસ અને દમન સહન કરનારા કાર્યકર્તાઓ જ 1980 પછી ભાજપના મજબૂત સ્તંભ બન્યા.
આ રીતે, ઇમરજન્સીએ ભાજપના જન્મ માટે રાજકીય, નૈતિક અને સંગઠનાત્મક ભૂમિકા તૈયાર કરી આપી હતી.
ઇમરજન્સીનું ભાજપ માટે રાજકીય સ્મૃતિમાં સ્થાન
ભાજપ માટે ઇમરજન્સી માત્ર ઈતિહાસ નથી, તે પક્ષની રાજકીય અસ્મિતાનો અવિભાજ્ય હિસ્સો છે. ભાજપ આજે પણ ઇમરજન્સીને ‘લોકશાહીના બચાવના સંઘર્ષ’ તરીકે રજૂ કરે છે. પક્ષના વર્ણનમાં વારંવાર એ દાવો કરવામાં આવે છે કે જનસંઘ અને RSSના કાર્યકર્તાઓએ લોકશાહી કાજે જે યાતનાઓ ભોગવી, તે જ પક્ષની સાચી મૂડી છે.
બીજી તરફ, કોંગ્રેસ આને તે સમયની અસાધારણ પરિસ્થિતિનો બંધારણીય નિર્ણય ગણાવતી રહી છે, જ્યારે ભાજપ તેને ‘અંધકારમય અધ્યાય’ તરીકે ઓળખાવે છે. પરંતુ એક વાત સર્વસ્વીકૃત છે: ઇમરજન્સીએ ભારતીય મતદાતાને સત્તાની મર્યાદાઓ સમજાવી અને વિરોધ પક્ષોને રાષ્ટ્રીય રાજકારણની મુખ્યધારામાં લાવી દીધા.
“સંપૂર્ણ ક્રાંતિ”થી “જનતા સરકાર” સુધી
જયપ્રકાશ નારાયણની “સંપૂર્ણ ક્રાંતિ” એક નૈતિક આહ્વાન હતું, જેનું ચૂંટણી પરિણામ 1977ની જનતા સરકારમાં જોવા મળ્યું. પરંતુ જનતા પાર્ટીના ટૂંકા આયુષ્યએ એક મહત્ત્વનો પાઠ ભણાવ્યો કે — આંદોલન દ્વારા સત્તા મેળવવી અને સત્તામાં સ્થિરતા જાળવવી એ બે તદ્દન અલગ બાબતો છે.
અટલ બિહારી વાજપેયી, લાલકૃષ્ણ અડવાણી અને નાનાજી દેશમુખ જેવા નેતાઓએ આ ગાળામાં રાષ્ટ્રીય રાજકારણને ખૂબ નજીકથી નિહાળ્યું. જનતા સરકારના અનુભવે તેમને સમજાવ્યું કે ભવિષ્યમાં માત્ર ‘એન્ટી-કોંગ્રેસ’ મંચ હોવું પૂરતું નથી, પક્ષે પોતાના સ્વતંત્ર વિચાર, મજબૂત સંગઠન અને સ્પષ્ટ સંદેશ સાથે આગળ વધવું પડશે.
નિષ્કર્ષ: સત્તાના અંધકારમાંથી વિકલ્પની શરૂઆત
ઇમરજન્સીએ ભારતને ત્રણ મોટા સત્ય શીખવ્યાં: સત્તા નિરંકુશ બને તો લોકશાહી જોખમાય છે, જનતા મૌન હોય તો પણ યોગ્ય સમયે જવાબ આપે છે, અને મજબૂત સંગઠન ઇતિહાસનો પ્રવાહ બદલી શકે છે. જનસંઘ માટે ઇમરજન્સી સંઘર્ષની પરાકાષ્ઠા હતી, પરંતુ આ જ સંઘર્ષે તેને રાષ્ટ્રીય સ્વીકૃતિ અપાવી. જનતા પાર્ટીમાં વિલીન થવું, વિજયનો સ્વાદ ચાખવો અને ત્યારબાદ વૈચારિક મતભેદોને કારણે અલગ થવું આ સમગ્ર પ્રક્રિયાએ 1980માં ભારતીય જનતા પાર્ટીના જન્મની ભૂમિકા બાંધી. જો શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીએ વિચારનું બીજ રોપ્યું હોય, તો ઇમરજન્સીએ તેને લોકશાહીના સંઘર્ષના લોહીથી સીંચ્યું હતું.
આગામી ભાગમાં... ભાગ 6: 6 એપ્રિલ 1980 — જ્યારે ભારતીય જનતા પાર્ટીનો જન્મ થયો આગળ આપણે જાણીશું કે જનતા પાર્ટીના વિખંડન પછી અટલ બિહારી વાજપેયીના નેતૃત્વમાં ભારતીય જનતા પાર્ટીની રચના કેવી રીતે થઈ, અને કેવી રીતે “ગાંધીવાદી સમાજવાદ” સાથે ભાજપે પોતાની નવી સફર શરૂ કરી.
