BJP Series Part 6
6 એપ્રિલ 1980: જનતા પ્રયોગના પતનથી ‘કમળ’ના ઉદય સુધી – ભારતીય જનતા પાર્ટીના જન્મની સંઘર્ષગાથા
ઇમરજન્સીના અંધકાર પછી ભારતીય રાજનીતિના ફલક પર 1977નું વર્ષ એક જ્વલંત સૂર્યોદય સમાન હતું. કોંગ્રેસના દાયકાઓ જૂના એકાધિકાર સામે પહેલીવાર રાષ્ટ્રીય સ્તરે એક વ્યાપક અને શક્તિશાળી વિપક્ષી મોરચો ઉભો થયો. ભારતીય જનસંઘ, સમાજવાદીઓ, કોંગ્રેસ (ઓ) અને અન્ય વિરોધી શક્તિઓએ હૃદય પર પથ્થર મૂકીને પોતાની અલગ ઓળખ ઓગાળી ‘જનતા પાર્ટી’નું સર્જન કર્યું. ભારતીય મતદારોએ લોકશાહીના દમનનો જવાબ બેલેટ પેપર દ્વારા આપ્યો અને જનતા પાર્ટી સત્તાના સિંહાસન પર બિરાજમાન થઈ. પરંતુ રાજનીતિમાં સત્તા મેળવવી અને તે સત્તાને શિસ્તબદ્ધ રીતે ચલાવવી આ બંને તદ્દન ભિન્ન પડકારો છે.
જનતા પાર્ટી પાસે ‘કોંગ્રેસ વિરોધ’ની પ્રચંડ રાજકીય ઉર્જા તો હતી, પરંતુ પાયામાં કોઈ એકરૂપ વિચારધારાનો સેતુ નહોતો. પક્ષના માળખાની અંદર વિભિન્ન રાજકીય પરંપરાઓ, વિરોધાભાસી વ્યક્તિત્વો અને અંગત મહત્વકાંક્ષાઓનો ગજગ્રાહ ચાલતો હતો. ઇમરજન્સી સામેની એકતાનો જે મજબૂત તાંતણો હતો, તે સત્તા મળ્યા પછી આંતરિક વિખવાદને કારણે ધીમે ધીમે ક્ષીણ થવા લાગ્યો. અંતે, આ ઐતિહાસિક પ્રયોગ તૂટ્યો અને એ વિખંડનમાંથી જ 6 એપ્રિલ 1980ના રોજ એક નવી રાજકીય શક્તિનો જન્મ થયો - ભારતીય જનતા પાર્ટી. ભાજપની સ્થાપના 6 એપ્રિલ 1980ના રોજ થઈ હતી અને ભારતીય જનસંઘમાંથી આવેલા નેતાઓએ જનતા પાર્ટીના વિલીનીકરણ પછી આ નવા સંગઠનને વૈચારિક આકાર આપ્યો હતો.
આ તારીખ માત્ર એક નવા રાજકીય પક્ષના પ્રારંભની નહોતી; આ એ નિર્ણાયક ક્ષણ હતી જ્યાં જનસંઘની વિચારયાત્રાએ નવા નામ, નવા પ્રતીક, નવી ભાષા અને વધુ આધુનિક દાવપેચ સાથે લોકશાહીમાં પુનઃપ્રવેશ કર્યો.
જનતા પ્રયોગ: સત્તાનું શિખર સર કર્યું, પણ વૈચારિક પાયો કાચો રહ્યો
1977માં જનતા પાર્ટીની જીત ભારતીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં એક અતુલનીય ઘટના ગણાય છે. ઇમરજન્સીના કાળા શાસન દરમિયાન નાગરિક સ્વતંત્રતા પરના પ્રહારો, અખબારોની બોલતી બંધ કરવાની કોશિશ, સામૂહિક ધરપકડો અને સત્તાના નિરંકુશ કેન્દ્રીકરણ સામે સામાન્ય જનતામાં જ્વાળામુખી જેવી નારાજગી હતી. લોકનાયક જયપ્રકાશ નારાયણના આહ્વાને વિભિન્ન વિરોધ પક્ષોને એક છત્ર નીચે લાવી દીધા હતા. ભારતીય જનસંઘ આ વિરાટ મોરચાનો સૌથી શિસ્તબદ્ધ અને કેડર-આધારિત પાયો હતો.
જનતા પાર્ટી જ્યારે સત્તામાં આવી ત્યારે દેશવાસીઓ માટે તે કોંગ્રેસી સામ્રાજ્યના અંત પછીના એક સુવર્ણ યુગની આશા હતી. પરંતુ આ સરકારની ભીતરમાં વિચારધારાત્મક સમન્વયનો ધરાર અભાવ હતો. એક તરફ લોહિયાવાદી સમાજવાદીઓ હતા, તો બીજી તરફ પૂર્વ કોંગ્રેસીઓ, ગ્રામીણ નેતાઓ અને જનસંઘ પૃષ્ઠભૂમિના સ્વયંસેવકો. આ બધા એક જ પક્ષમાં હોવા છતાં દેશના ભવિષ્યને જોવાની તેમની દૃષ્ટિમાં મોટું અંતર હતું.
મોરારજી દેસાઈની સરકાર પર શરૂઆતથી જ અવિશ્વાસ અને ખેંચતાણના વાદળો છવાયેલા રહ્યા. નેતૃત્વની સ્પર્ધા અને નીતિગત મતભેદોમાં વિશ્વાસનો સેતુ તૂટી રહ્યો હતો. આ તમામ કટોકટીમાં પૂર્વ જનસંઘના નેતાઓ માટે સૌથી મોટો પડકાર “ડ્યુઅલ મેમ્બરશિપ” (બેવડું સભ્યપદ)નો વિવાદ બનીને ઉભો રહ્યો.
ડ્યુઅલ મેમ્બરશિપનો ગજગ્રાહ: જ્યારે ‘સંઘ’ સાથેનો નાતો વિખંડનનું નિમિત્ત બન્યો
ડ્યુઅલ મેમ્બરશિપનો પ્રશ્ન દેખાવમાં માત્ર સંગઠનાત્મક હતો, પરંતુ તેનું હાર્દ અત્યંત ઊંડું અને રાજકીય હતું. જનતા પાર્ટીના અનેક નેતાઓને એ વાત સામે સખત વાંધો હતો કે પૂર્વ ભારતીય જનસંઘના નેતાઓ અને કાર્યકરો રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) સાથેના પોતાના મૂળભૂત સંબંધો કેમ નથી તોડતા? વિવાદનો મુખ્ય સવાલ એ હતો કે શું જનતા પાર્ટીના સભ્યો એકસાથે સંઘના સ્વયંસેવક પણ રહી શકે?
આ પ્રશ્ને પક્ષની અંદર અવિશ્વાસની આગમાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું. પૂર્વ જનસંઘના નેતાઓએ સાફ કરી દીધું કે સંઘ સાથેનો તેમનો નાતો સાંસ્કૃતિક અને આત્મિક છે, જે કોઈ પણ સંજોગોમાં તોડી શકાય તેમ નથી. બીજી તરફ, જનતા પાર્ટીના કેટલાક લિબરલ અને સમાજવાદી ઘટકો માટે આ સંબંધ પક્ષની બિનસાંપ્રદાયિક (સેક્યુલર) છબી આડે આવતો હતો. એપ્રિલ 1980માં જનતા પાર્ટીની નેશનલ એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલે એક કડક નિર્ણય લઈને સભ્યોને પક્ષ અને RSS બંનેની “ડ્યુઅલ મેમ્બરશિપ” રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. આ એ નિર્ણાયક પળ હતી જ્યાં પૂર્વ જનસંઘના નેતાઓએ પોતાના સ્વાભિમાન અને વિચારધારા કાજે સત્તાનો મોહ છોડી અલગ રાજકીય માર્ગ કંડારવાનું નક્કી કર્યું.
આ ઘટનાએ સાબિત કર્યું કે જનતા પાર્ટી માત્ર ‘કોંગ્રેસ વિરોધ’ના એક નકારાત્મક મુદ્દા પર લાંબુ ટકી શકે તેમ નહોતી. તેને સ્થિરતા માટે પોતાની આગવી અને સ્પષ્ટ ઓળખની જરૂર હતી, અને એ જ મુદ્દે પક્ષના ટુકડા થયા.
1980: જનતા પ્રયોગનો અસ્ત અને ભાજપની નવી ક્ષિતિજ
1979માં આંતરિક કલહને કારણે મોરારજી દેસાઈની સરકારનું પતન થયું. ત્યારબાદ દેશમાં રાજકીય અનિશ્ચિતતાનો માહોલ સર્જાયો અને 1980ની લોકસભા ચૂંટણીમાં જનતા પાર્ટીના નબળા દેખાવને કારણે ઇન્દિરા ગાંધીએ સત્તામાં પ્રચંડ વાપસી કરી. જનતા પ્રયોગ જે ઉંચી આશાઓ સાથે શરૂ થયો હતો, તે આંતરિક મહત્વકાંક્ષાઓ અને વૈચારિક અસ્પષ્ટતાના વમળમાં વિલીન થઈ ગયો.
આ કપરી પરિસ્થિતિમાં પૂર્વ જનસંઘના નેતાઓ સમક્ષ અસ્તિત્વનો પ્રશ્ન હતો: શું તેમણે ફરી ‘જનસંઘ’ને જ જીવંત કરવો જોઈએ? કે પછી બદલાયેલી રાજકીય પરિસ્થિતિ મુજબ નવા પક્ષનું માળખું ઊભું કરવું જોઈએ?
તેમણે ભૂતકાળને વળગી રહેવાને બદલે ભવિષ્યનો માર્ગ પસંદ કર્યો.
6 એપ્રિલ 1980ના રોજ દિલ્હીના ફિરોઝશાહ કોટલા મેદાનમાં ભારતીય જનતા પાર્ટીની વિધિવત સ્થાપના થઈ. અટલ બિહારી વાજપેયી પક્ષના પ્રથમ રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ બન્યા. એલ. કે. અડવાણી, ભૈરોનસિંહ શેખાવત, સિકંદર બખ્ત અને નાનાજી દેશમુખ જેવા દિગ્ગજોએ આ નૂતન સંગઠનના પાયાના પથ્થર તરીકે ભૂમિકા ભજવી. ભાજપનો જન્મ ભલે જનતા પાર્ટીના ભંગાણમાંથી થયો હતો, પરંતુ તેની આત્મા ભારતીય જનસંઘના રાષ્ટ્રવાદી સંસ્કારોમાં જ ધબકતી હતી.
અટલ બિહારી વાજપેયી: નવા પક્ષનો અજાતશત્રુ અને સ્વીકાર્ય ચહેરો
ભાજપના પ્રથમ અધ્યક્ષ તરીકે અટલ બિહારી વાજપેયીની વરણી એ માત્ર એક સંગઠનાત્મક પસંદગી નહોતી; તે દેશના રાજકારણ માટે એક મોટો સંકેત હતો. વાજપેયી જનસંઘના ઘડાયેલા નેતા હતા, જેમનામાં સંસદીય ગરિમા અને અદ્ભુત વકતૃત્વ કળાનો સમન્વય હતો. તેઓ રાજકીય વિરોધીઓમાં પણ અંગત આદર ધરાવતા નેતા હતા. ઇમરજન્સી પછીના માહોલમાં ભાજપને એવા નેતૃત્વની જરૂર હતી જે વિચારધારા પ્રત્યે મક્કમ હોવા છતાં, પક્ષને વ્યાપક લોકશાહીની ભાષામાં રજૂ કરી શકે.
વાજપેયીનું રાજકારણ સંઘર્ષ કરતાં સંવાદ અને સમન્વય તરફ વધુ ઝૂકતું હતું. તેઓ આક્રમક ચૂંટણી અભિયાન ચલાવવાની ક્ષમતા ધરાવતા હતા, છતાં તેમની છબી હંમેશા મધ્યમમાર્ગી અને સર્વસંમતિ સાધનારી રહી. આથી તેઓ નવા પક્ષ માટે સૌથી સ્વાભાવિક પસંદગી સાબિત થયા. ભાજપના પ્રારંભિક વર્ષોમાં તેમણે પક્ષને માત્ર જનસંઘની છાપમાં સીમિત રાખવાને બદલે તેને રાષ્ટ્રવાદી, લોકશાહીવાદી અને સામાજિક ન્યાયની નવી વ્યાખ્યા આપતા પક્ષ તરીકે પ્રસ્થાપિત કર્યો.
“ગાંધીવાદી સમાજવાદ”: નવી રાજકીય ઓળખ ઊભી કરવા માટેની મથામણ
ભાજપની સ્થાપનાના સમયે જે વિચારધારાત્મક શબ્દ સૌથી વધુ ચર્ચાયો તે હતો — “ગાંધીવાદી સમાજવાદ”.
આ શબ્દપ્રયોગ પાછળ પક્ષની છબીને વ્યાપક બનાવવાનો ઉદ્દેશ્ય હતો. જનતા પાર્ટીના અનુભવે ભાજપના નેતાઓને શીખવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય ફલક પર સફળ થવા માટે માત્ર જનસંઘના પરંપરાગત આધાર પર રહેવું પૂરતું નથી. પક્ષે પોતાની જાતને ગ્રામકેન્દ્રિત વિકાસ, નૈતિક મૂલ્યો અને વિકેન્દ્રીકરણ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો.
“ગાંધીવાદી સમાજવાદ” દ્વારા ભાજપે એક નરમ અને વ્યાપક સ્વીકૃતિ ધરાવતું લોકશાહી સ્વરૂપ પેશ કર્યું. તે સમયે ‘સમાજવાદ’ શબ્દ ભારતીય જનમાનસમાં ઊંડે ઉતરેલો હતો અને ગાંધીજીના મૂલ્યો નૈતિકતાના પ્રતીક હતા. ભારતીય એક્સપ્રેસના વિશ્લેષણો મુજબ, વાજપેયીના નેતૃત્વ હેઠળ ભાજપે શરૂઆતમાં કટ્ટર રાષ્ટ્રવાદને સ્થાને મધ્યમમાર્ગી વલણ રાખી પક્ષનો વ્યાપ વધારવાની કોશિશ કરી હતી.
જોકે, આનો અર્થ એ કદાપિ નહોતો કે પક્ષ તેના મૂળભૂત આદર્શોથી વિચલિત થયો હતો. સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ, સંગઠિત કાર્યકર્તા શક્તિ અને સંઘ પરિવાર સાથેનો પવિત્ર નાતો પાયામાં યથાવત્ હતો. બદલાવ માત્ર રજૂઆતની ભાષામાં અને સામાજિક પહોંચ વધારવાની રણનીતિમાં હતો.
ભાજપ: જનસંઘનું નવું સંસ્કરણ કે સંપૂર્ણ નૂતન પ્રારંભ?
1980માં ભાજપના ઉદય સાથે જ એક મૂળભૂત ચર્ચા શરૂ થઈ: શું આ માત્ર જનસંઘનું નવું નામ હતું? કે ખરેખર એક નવો પક્ષ? હકીકતમાં, ભાજપ એ બંનેની મધ્યનો રસ્તો હતો. સંગઠનાત્મક રીતે તે જનસંઘનો વારસો હતો, જ્યાં શિસ્ત અને કાર્યકર્તા આધાર મજબૂત હતો. ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીએ 1951માં વાવેલું બીજ હવે ‘ભાજપ’ નામના વિશાળ વૃક્ષમાં પરિવર્તિત થવા તૈયાર હતું. વિચારધારાત્મક સાતત્ય પણ જળવાયેલું હતું; રાષ્ટ્રવાદ અને એકાત્મ માનવવાદ પક્ષના પ્રાણ હતા.
પરંતુ રાજકીય વ્યૂહરચનાની દૃષ્ટિએ ભાજપ નવો હતો. જનતા પાર્ટીના કડવા અનુભવોમાંથી નેતૃત્વ શીખ્યું હતું કે સત્તાના શિખરે પહોંચવા માટે વિચારધારા સાથે વ્યાપક સામાજિક સ્વીકૃતિ અને ગઠબંધન કરવાની ક્ષમતા અનિવાર્ય છે. આથી ભાજપે શરૂઆતમાં પોતાની જાતને માત્ર જનસંઘના વિસ્તરણ તરીકે નહીં, પણ લોકશાહીના અનુભવોમાંથી તાલીમ પામેલી એક નવી રાષ્ટ્રીય શક્તિ તરીકે રજૂ કરી.
સિકંદર બખ્ત અને પક્ષની સર્વસમાવેશક છબી
ભાજપની સ્થાપના વખતે સિકંદર બખ્ત જેવા નેતાઓની સક્રિય હાજરી એક મહત્વનો રાજકીય સંદેશ હતો. આવા નેતાઓ દ્વારા ભાજપ એ સ્પષ્ટ કરવા માગતો હતો કે તે કોઈ એક ધર્મ કે સંપ્રદાય પૂરતો મર્યાદિત પક્ષ નથી, પરંતુ વ્યાપક રાષ્ટ્રીય હિત માટે કામ કરતું સંગઠન છે.
જોકે, આ માર્ગ કાંટાળો હતો. વિરોધીઓ પક્ષને હંમેશા RSSના પડછાયામાં જ જોતા હતા. બીજી તરફ, કેડર-આધારિત કાર્યકર્તાઓને “ગાંધીવાદી સમાજવાદ” જેવી ઉદાર ભાષા કેટલા અંશે અનુકૂળ આવશે, તે પણ એક પડકાર હતો. આમ, ભાજપ જન્મથી જ બાહ્ય સ્વીકૃતિ અને આંતરિક વિચારધારાત્મક સંતુલન જાળવવાના બેવડા મોરચે લડી રહ્યો હતો.
શરૂઆતનો સંઘર્ષ: સત્તાના સપના અને જમીની વાસ્તવિકતા
1980માં ભાજપની રચના થઈ, પણ તે રાતોરાત શક્તિશાળી બની ગયો તેવું નહોતું. શરૂઆતના વર્ષો આત્મખોજ અને આકરા સંઘર્ષના હતા. પક્ષે પોતાની મધ્યમમાર્ગી ઓળખ અને મૂળ વિચારધારા વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનું હતું. કોંગ્રેસ હજુ પણ સર્વત્ર મજબૂત હતી અને ઇન્દિરા ગાંધીના પુનરાગમનથી વિરોધ પક્ષો વિખરાયેલા હતા.
ચૂંટણીના મેદાનમાં સફળતા હજુ જોજન દૂર હતી. 1984ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપ માટે સૌથી મોટો આંચકો આવ્યો જ્યારે પક્ષ માત્ર 2 બેઠકો પર સમેટાઈ ગયો. ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા પછીના સહાનુભૂતિના મોજામાં ભાજપના અનેક દિગ્ગજો પરાજિત થયા, ખુદ અટલ બિહારી વાજપેયી પણ ગ્વાલિયરની બેઠક હારી ગયા.
આ ‘2 બેઠકો’ એ ભાજપ માટે પરાજય નહીં પણ એક કડવો પાઠ હતો. નેતૃત્વને સમજાયું કે રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં પોતાની નિર્ણાયક જગ્યા બનાવવા માટે તેણે પોતાની સામાજિક પહોંચ અને આક્રમક રણનીતિ પર પુનઃવિચાર કરવો પડશે.
“અંધેરા છટેગા...” - હારના માહોલમાં આશાનું આહ્વાન
ભાજપના પ્રારંભિક વર્ષોની ચર્ચામાં વાજપેયીજીની એ અમર પંક્તિ વારંવાર ગુંજે છે — “અંધેરા છટેગા, સૂરજ નિકલેગા, કમળ ખિલેગા.” આ શબ્દો માત્ર પક્ષના કાર્યકરો માટે ઉત્સાહ નહોતા, પણ ભાજપના રાજકીય આત્મવિશ્વાસનું પ્રતીક હતા. 1980માં ભાજપ પાસે ભલે સત્તા નહોતી, પણ તેમની પાસે અટલ ધીરજ અને સંગઠનની અતૂટ શક્તિ હતી.
ભાજપની આરંભિક વિચારરચનાના મુખ્ય સ્તંભો
1980ના દાયકાના ભાજપે પોતાની ઓળખ મુખ્યત્વે ચાર સ્તંભો પર ઊભી કરી હતી:
રાષ્ટ્રવાદ: જે જનસંઘની મુખ્ય ધરોહર હતી.
લોકશાહી: ઇમરજન્સીના વિરોધમાંથી જન્મેલી નિષ્ઠા.
વિકેન્દ્રીકરણ: ગાંધીવાદી મૂલ્યો દ્વારા ગ્રામીણ ઉત્થાનની વાત.
કાર્યકર્તા નિષ્ઠા: શાખાઓ અને પાયાના એકમોની મજબૂતી.
આ તમામ તત્વોએ મળીને ભાજપને એક વિશિષ્ટ ઓળખ આપી. તે ન તો સંપૂર્ણ રીતે જૂનો જનસંઘ હતો, ન તો અસ્થિર જનતા પાર્ટી. તે બંનેના અનુભવોનું એક નવું અને સશક્ત મિશ્રણ હતું.
વાજપેયી અને અડવાણી: બે ધારા, એક લક્ષ્ય
ભાજપના ઉદયકાળથી જ અટલ બિહારી વાજપેયી અને લાલકૃષ્ણ અડવાણી - આ જોડીએ પક્ષનું સુકાન સંભાળ્યું હતું. વાજપેયી પક્ષનો સર્વસ્વીકૃત, સૌમ્ય અને સંસદીય ચહેરો હતા, જ્યારે અડવાણી સંગઠન અને વિચારધારાત્મક શિસ્તના શિલ્પી હતા. આ બે પ્રવાહોએ જ ભાજપના વિકાસની ગતિ નક્કી કરી હતી. 1980ના દાયકામાં શરૂઆતમાં વાજપેયીનું ઉદારવાદી મોડેલ કેન્દ્રમાં રહ્યું, પરંતુ 1984ના આંચકા પછી પક્ષે નવી દિશામાં વિચારવાનું શરૂ કર્યું.
6 એપ્રિલ 1980નું ઐતિહાસિક મૂલ્ય
6 એપ્રિલ 1980 માત્ર સ્થાપના દિવસ નથી, પણ ભારતીય રાજનીતિમાં ‘રાષ્ટ્રીય વિકલ્પ’ના ઉદયનો દિવસ છે. આ દિવસ સાબિત કરે છે કે જો વિચારધારા શુદ્ધ હોય અને કાર્યકર્તાઓ સમર્પિત હોય, તો શૂન્યમાંથી પણ સર્જન થઈ શકે છે. જે પક્ષને તે સમયે ઘણા લોકોએ નબળો માન્યો હતો, તે આજે વિશ્વનો સૌથી મોટો રાજકીય પક્ષ બન્યો છે તેની પૃષ્ઠભૂમિ આ દિવસે જ લખાઈ હતી.
નિષ્કર્ષ: એક નવા સંકલ્પની નાન્દી (મંગલ પ્રારંભ)
ભાજપનો જન્મ કોઈ ભવ્ય વિજયમાંથી નહોતો થયો, પણ તે વિખંડન અને પરાજયની રાખમાંથી બેઠો થયેલો પક્ષ હતો. જનતા પાર્ટીનું પતન અને કોંગ્રેસની મજબૂત વાપસી વચ્ચે 6 એપ્રિલ 1980ના રોજ કમળનું બીજ ફરી રોપાયું. અટલ બિહારી વાજપેયીના નેતૃત્વમાં ભાજપે જે આશાઓ સાથે પ્રયાણ કર્યું, તેણે ભારતની રાજનીતિમાં એક નવી સંભાવનાના દ્વાર ખોલ્યા. જન્મેલો આ પક્ષ હજુ તો પા પા પગલી ભરી રહ્યો હતો, પણ તેના લક્ષ્યો આકાશને આંબનારા હતા.
