દુનિયા પર ફરી એકવાર હવામાનનું સૌથી ખતરનાક સંકટ મંડરાઈ રહ્યું છે. પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર, પ્રશાંત મહાસાગરમાં ઝડપથી 'અલ નીનો' (El Niño)ની સ્થિતિ વિકસી રહી છે, જે અત્યંત શક્તિશાળી સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે. હવામાનશાસ્ત્રીઓ માટે આ પરિસ્થિતિ ચિંતાનો વિષય બની રહી છે.
2026 માં પણ આવી રહ્યો છે 'સુપર અલ નીનો'?
હવામાન વૈજ્ઞાનિકો માટે આ એક ખરાબ સપનું સાચું થવા જેવું છે. વર્ષ 1877 માં જ્યારે આવો જ ભયંકર 'સુપર અલ નીનો' આવ્યો હતો, ત્યારે વિશ્વભરમાં કરોડો લોકોએ પોતાનો જીવ ગુમાવ્યો હતો. તાજેતરની હવામાન માહિતી અનુસાર, 2026 માં પણ કંઈક આવી જ પરિસ્થિતિ સર્જાતી જોવા મળી રહી છે, જેણે ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વની ચિંતા વધારી દીધી છે.
1877 નો એ ભયાનક ઇતિહાસ
જ્યારે આપણે ઇતિહાસના પાના ઉથલાવીએ છીએ અને 1877-1878 ના સમયગાળાને જોઈએ છીએ, ત્યારે 'સુપર અલ નીનો' ને સૌથી વિનાશક હવામાન ઘટનાઓમાં ગણવામાં આવે છે. તે સમયે તેની અસરોને કારણે ભારત, ચીન અને બ્રાઝિલ જેવા દેશોમાં ભયંકર દુષ્કાળ પડ્યો હતો. વરસાદના અભાવે પાક સંપૂર્ણ નિષ્ફળ ગયો હતો.
ઇતિહાસમાં આ ઘટનાને 'ગ્રેટ ફેમાઇન' (મહા દુષ્કાળ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ દુષ્કાળને કારણે ભૂખમરો અને બીમારીઓથી વિશ્વભરમાં કરોડો લોકોના કરૂણ મોત થયા હતા. વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે સમુદ્રની સપાટીના તાપમાનમાં અતિશય વધારો તે સદીના સૌથી મોટા આબોહવા સંકટનું કારણ બન્યો હતો.
શું 2026 માં પણ એવા જ સંજોગો ઊભા થઈ રહ્યા છે?
વૈજ્ઞાનિક અંદાજો (NOAA અને WMO) મુજબ, આ વર્ષે મે થી જુલાઈ વચ્ચે અલ નીનો સંપૂર્ણપણે ઉભરી આવવાની પ્રબળ શક્યતા છે. પ્રશાંત મહાસાગરમાં સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન (SST) સામાન્ય કરતા ઘણી ઝડપથી વધી રહ્યું છે. આબોહવા નિષ્ણાતોએ ચેતવણી આપી છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે આ વખતે આ ઘટના વધુ ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.
ભારત પર કેટલી અસર પડશે?
ભારત માટે આ સમાચાર ખતરાની ઘંટડી સમાન છે. પ્રશાંત મહાસાગરમાં થતા આ ફેરફારની સીધી અસર ભારતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસા પર પડે છે. 'સુપર અલ નીનો' ને કારણે આ વર્ષે ચોમાસું નબળું પડી શકે છે. ઉત્તર-પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારતમાં દુષ્કાળ અને ભીષણ લૂ (Heatwave) નું ગંભીર સંકટ ઊભું થવાની આશંકા છે. સામાન્ય રીતે ભારતમાં ચોમાસા દરમિયાન જે વરસાદ થાય છે, તેમાં આ વખતે મોટો ઘટાડો જોવા મળી શકે છે.
ખેડૂતો અને અર્થતંત્ર પર બેવડો માર
ભારતની લગભગ 60 ટકા ખેતી આજે પણ ચોમાસા પર નિર્ભર છે. જો વરસાદ ઓછો થશે તો ખરીફ પાકને ભારે નુકસાન થશે, જેનાથી ખેડૂતોની રોજીરોટીનું સંકટ ઊભું થઈ શકે છે. અનાજ, કઠોળ અને શાકભાજીના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થતા તેના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે. વરસાદ ઓછો થવાથી પીવાના પાણીની પણ તીવ્ર અછત સર્જાઈ શકે છે.
IMD ની સતત નજર
ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ પ્રશાંત મહાસાગરમાં થઈ રહેલા આ ફેરફારો પર નજીકથી નજર રાખી રહી છે. જોકે, દર વખતે અલ નીનોની અસર વિનાશક જ હોય તે જરૂરી નથી, પરંતુ ગ્લોબલ વોર્મિંગના આ યુગમાં તેની તીવ્રતાએ નીતિ ઘડવૈયાઓને 'એલર્ટ મોડ' પર લાવી દીધા છે.
