આજે ભારતીય જનતા પાર્ટીનું નામ સ્મરણમાં આવતાની સાથે જ નરેન્દ્ર મોદીનું પ્રબળ નેતૃત્વ, અમિત શાહની વ્યુહરચના, કમળનું પ્રતીક, અજેય ચૂંટણી મશીનરી, સૂક્ષ્મ બૂથ મેનેજમેન્ટ, રાષ્ટ્રવાદ, હિંન્દુત્વ અને છેવાડાના માનવી સુધી પહોંચતી કલ્યાણકારી યોજનાઓ જેવા અનેક આયામો નજર સમક્ષ તરી આવે છે.
પરંતુ, અહીં એક મૌલિક પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થાય છે.
ભાજપ પૂર્વે શું હતું?
શું 1980માં અચાનક જ એક નવી પાર્ટીનું સર્જન થયું અને તેણે ગણતરીના વર્ષોમાં ભારતીય રાજકારણનો નકશો બદલી નાખ્યો? કે પછી તેની પાછળ અનેક દાયકાઓની લાંબી વૈચારિક મથામણ, સંગઠનશક્તિનો અવિરત સંઘર્ષ અને અનેક રાજકીય પ્રયોગોનો સમન્વય છુપાયેલો છે? વાસ્તવિક ઉત્તર બીજા પ્રશ્નમાં રહેલો છે. ભાજપની ઔપચારિક સ્થાપના ભલે 1980માં થઈ હોય, પરંતુ તેની રાજકીય ચેતના 1951માં સ્થપાયેલા ‘ભારતીય જનસંઘ’માં પ્રતિબિંબિત થાય છે. જનસંઘ માત્ર એક રાજકીય પક્ષ નહોતો; તે સ્વતંત્ર ભારતના કોંગ્રેસ-પ્રભાવિત રાજકારણ સામે ઉભરી રહેલી એક પ્રબળ વૈકલ્પિક વિચારધારા હતી. ‘એનસાયક્લોપીડિયા બ્રિટાનિકા’ના દસ્તાવેજો મુજબ, ભાજપ પોતાના ઐતિહાસિક મૂળિયાં 1951માં ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી દ્વારા સ્થાપિત ‘ભારતીય જનસંઘ’માં શોધે છે. આજે આપણે જે ભાજપને વિશ્વની સૌથી મોટી અને પ્રભાવશાળી રાજકીય શક્તિ તરીકે જોઈએ છીએ, તેની શરૂઆત અત્યંત નાની, મર્યાદિત અને સંઘર્ષમય હતી. પરંતુ આ નાનકડી શરૂઆતમાં જ ભવિષ્યના ઘટાદાર વટવૃક્ષનું બીજ રોપાયેલું હતું.
સ્વતંત્ર ભારત અને કોંગ્રેસનો એકાધિકાર
ભારત 1947માં સ્વતંત્ર થયું ત્યારે પરિસ્થિતિ અત્યંત જટિલ હતી. વિભાજનના ઘા તાજા હતા, શરણાર્થીઓનો પ્રવાહ અવિરત હતો, રજવાડાઓના એકીકરણનો પડકાર હતો અને નવા રાષ્ટ્રની રાજકીય દિશા નિર્ધારિત કરવાની હતી.
તે કાળખંડમાં કોંગ્રેસ માત્ર એક રાજકીય પક્ષ નહોતો, પણ સ્વતંત્રતા આંદોલનના વારસાનું પ્રતીક હતો. મહાત્મા ગાંધી, જવાહરલાલ નહેરુ, સરદાર પટેલ અને મૌલાના આઝાદ જેવા દિગ્ગજ નેતાઓના પરિણામે જનમાનસમાં કોંગ્રેસ પ્રત્યે અતૂટ વિશ્વાસ હતો.
વર્ષ 1951-52માં યોજાયેલી પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણી ભારતીય લોકશાહીનો સૌથી મોટો પ્રયોગ હતો. ‘ભારતીય ચૂંટણી પંચ’ ના 1951ના અહેવાલો મુજબ, તે સમયે રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક પક્ષોની ભાગીદારી વચ્ચે કોંગ્રેસનું પ્રભુત્વ નિર્વિવાદ હતું. ભારતના મતદારો માટે કોંગ્રેસ એટલે સ્થિરતા અને રાષ્ટ્રનિર્માણનો પર્યાય. આવી પ્રબળ લહેરમાં કોઈ પણ નવીન રાજકીય વિચારધારા માટે સ્થાન બનાવવું લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું હતું.
પરંતુ લોકશાહીની સુંદરતા જ એ છે કે તેમાં કોઈ એક વિચાર કાયમી હોતો નથી. ધીમે-ધીમે દેશ સામે નવા પ્રશ્નો ઊભા થયા:
ભારતની સાંસ્કૃતિક ઓળખનું સ્વરૂપ શું હશે?
રાષ્ટ્રવાદની અસલ વ્યાખ્યા શું?
કાશ્મીર, પાકિસ્તાન, શરણાર્થી સમસ્યા અને આર્થિક નીતિઓ પર કોંગ્રેસનો વિકલ્પ કોણ?
આ પ્રશ્નોના ઉત્તર રૂપે એક નવી રાજકીય ધારા વહેતી થઈ, જેને આપણે ‘ભારતીય જનસંઘ’ તરીકે ઓળખીએ છીએ.
ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી: જનસંઘના પ્રણેતા
જનસંઘના નિર્માણમાં જો કોઈ વ્યક્તિત્વનું નામ સૌથી અગ્રેસર હોય, તો તે છે ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી. તેઓ માત્ર રાજનેતા નહોતા, પણ એક પ્રકાંડ પંડિત, શિક્ષણવિદ અને ગંભીર વિચારક હતા. નહેરુ મંત્રીમંડળમાં હોવા છતાં, નીતિગત મતભેદો ખાસ કરીને કાશ્મીર અને લઘુમતી નીતિઓ પર તેમણે પદનો ત્યાગ કર્યો. ભાજપના ઇતિહાસમાં ડૉ. મુખર્જીને જનસંઘના સ્થાપક અને પથદર્શક તરીકે પૂજનીય સ્થાન આપવામાં આવે છે.
તેમનું રાજકારણ સ્પષ્ટ હતું: ભારત એક એવું રાષ્ટ્ર હોવું જોઈએ જે સાંસ્કૃતિક રીતે પ્રાચીન પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલું હોય અને રાજકીય રીતે અખંડ તથા મજબૂત હોય. તેમને અનુભવાયું હતું કે કોંગ્રેસની નીતિઓ ઘણીવાર રાષ્ટ્રીય ઓળખના મુદ્દે દ્વિધામાં રહે છે. તેમના માટે રાષ્ટ્રવાદ એ માત્ર ભૌગોલિક સરહદો નથી, પણ સાંસ્કૃતિક આત્મવિશ્વાસનો વિષય હતો.
અખંડ ભારતના પ્રણેતા
ભારતીય જનસંઘની સ્થાપનામાં સૌથી મહત્વનું નામ ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીનું છે. નહેરુ મંત્રિમંડળમાંથી રાજીનામું આપ્યા બાદ તેમણે જે મુદ્દા પર સૌથી વધુ ભાર મૂક્યો હતો તે હતો કાશ્મીર. કાશ્મીર માટે તે સમયે અલગ પરમિટ પ્રથા હતી, જેનો વિરોધ કરતા મુખર્જીએ ઐતિહાસિક વિધાન આપ્યું હતું:
"એક દેશ મેં દો વિધાન, દો પ્રધાન ઓર દો નિશાન નહીં ચલેંગે."
— ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી (કાશ્મીર આંદોલન દરમિયાન)
આ એક વાક્ય જનસંઘ અને ત્યારબાદ ભાજપની રાષ્ટ્રીય એકતાની વિચારધારાનું કેન્દ્રબિંદુ બની ગયું. આ જ સંકલ્પને પૂર્ણ કરવા માટે ડૉ. મુકર્જીએ કાશ્મીરમાં પોતાનું બલિદાન આપ્યું હતું.
1951: ભારતીય જનસંઘનો ઉદય
21 ઓક્ટોબર 1951ના રોજ ભારતીય જનસંઘની સ્થાપના થઈ. બ્રિટાનિકા અનુસાર, જનસંઘના નિર્માણમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) સાથેનું તેનું સંગઠનાત્મક જોડાણ પાયામાં હતું. જનસંઘે ભારતને હિંદુ સાંસ્કૃતિક પરંપરાના આધારે પુનઃસંગઠિત કરવાની અને એક મજબૂત, એકાત્મક રાષ્ટ્રના નિર્માણની હિમાયત કરી.
જનસંઘ માત્ર કોંગ્રેસના વિરોધ માટે જન્મેલો પક્ષ નહોતો, પણ એક ઠોસ વૈચારિક અધિષ્ઠાન ધરાવતું સંગઠન હતું. તેના એજન્ડામાં કાશ્મીર મુદ્દે સ્પષ્ટતા, પાકિસ્તાન સામે કડક વલણ, શરણાર્થીઓનું પુનઃવસન અને કથિત તૃષ્ટિકરણની રાજનીતિનો વિરોધ મુખ્ય હતો. જ્યારે કોંગ્રેસ આધુનિકતા અને પશ્ચિમી ઢબની વ્યવસ્થાની વાત કરતી હતી, ત્યારે જનસંઘ ‘ભારતીયતા’ અને સાંસ્કૃતિક ગૌરવની ભાષા બોલતો હતો.
નાની શરૂઆત, વિરાટ સંકલ્પ
પ્રથમ લોકસભા ચૂંટણીમાં જનસંઘનો દેખાવ આંકડાકીય રીતે બહુ પ્રભાવશાળી નહોતો. ચૂંટણી પંચના રિપોર્ટ મુજબ, જનસંઘે રાષ્ટ્રીય પક્ષ તરીકે ભાગ લઈ માત્ર 3 બેઠકો જીતી હતી. આજના સંદર્ભમાં આ આંકડો નગણ્યો લાગે, પરંતુ તે સમયે તેનો અર્થ ઘણો ગંભીર હતો. મર્યાદિત સાધનો અને કોંગ્રેસના ભીષણ પ્રભાવ વચ્ચે એક નવી વિચારધારાએ લોકશાહીમાં પોતાની હાજરી નોંધાવી હતી. તે સત્તા મેળવવા માટે નહીં, પણ પોતાનો મતદાર અને પોતાની વૈચારિક ઓળખ પ્રસ્થાપિત કરવા માટે મેદાનમાં હતી.
RSS અને કેડર આધારિત રાજનીતિનું માળખું
જનસંઘની વાસ્તવિક શક્તિ તેનું સંગઠનાત્મક માળખું હતું. RSS સાથેના જોડાણે તેને અન્ય પરંપરાગત પક્ષોથી અલગ પાડ્યો. આ જોડાણે પક્ષને ત્રણ મહત્વની બાબતો આપી:
વૈચારિક સ્પષ્ટતા: પક્ષનું લક્ષ્ય અને દિશા શું છે તે બાબતે કાર્યકર્તાઓમાં ક્યારેય દ્વિધા નહોતી.
કાર્યકર્તા સંસ્કૃતિ: જનસંઘ પાસે નેતાઓ કરતા પણ વધુ મૂલ્યવાન એવા કાર્યકર્તાઓ હતા, જેઓ ચૂંટણી સિવાય પણ આખું વર્ષ સક્રિય રહેતા.
રાજકીય ધીરજ: જનસંઘ રાતોરાત સત્તાના સપના જોનારી પાર્ટી નહોતી; તે દાયકાઓ સુધી વિચારધારાના પ્રસાર માટે સંઘર્ષ કરવા સજ્જ હતી.
કાશ્મીર અને રાષ્ટ્રીય અખંડિતતાનો સંઘર્ષ
ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીના જીવનનો અંતિમ અને સૌથી મોટો સંઘર્ષ કાશ્મીર મુદ્દે હતો. "એક દેશ મેં દો વિધાન, દો પ્રધાન ઓર દો નિશાન નહીં ચલેંગે" – આ સૂત્રે જનસંઘની ઓળખ બની ગયું. કાશ્મીરમાં પ્રવેશ માટે પરમિટ પ્રથાનો વિરોધ કરતા ડૉ. મુખર્જીએ જે બલિદાન આપ્યું, તેણે આ મુદ્દાને ભાજપના DNAમાં વણી દીધો. આજે પણ આર્ટિકલ 370 નાબૂદીની ઘટનામાં જનસંઘના એ સંઘર્ષના પડઘા સંભળાય છે.
પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાય: સંગઠનના શિલ્પી
જો ડૉ. મુખર્જી જનસંઘનો ચહેરો હતા, તો પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાય તેના પ્રાણ હતા. તેમણે જનસંઘને ‘એકાત્મ માનવવાદ’ અને ‘અંત્યોદય’ જેવી વૈચારિક ભેટ આપી. તેમનો મંત્ર હતો કે વિકાસની ગંગા હરોળના છેલ્લા વ્યક્તિ સુધી પહોંચવી જોઈએ. પશ્ચિમના અંધ અનુકરણને બદલે ભારતીય પરિવેશમાં આર્થિક અને સામાજિક નીતિઓ ઘડવા પર તેમણે ભાર મૂક્યો. તેમના નેતૃત્વમાં જનસંઘ એક શિસ્તબદ્ધ કેડર ધરાવતી પાર્ટી તરીકે પ્રસ્થાપિત થઈ.
પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાય અને 'અંત્યોદય'
જનસંઘને વૈચારિક માળખું આપનાર પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાયે ‘એકાત્મ માનવવાદ’નો સિદ્ધાંત આપ્યો. તેમનો ઉદ્દેશ્ય સમાજના છેવાડાના માનવી સુધી વિકાસ પહોંચાડવાનો હતો. તેમણે કહ્યું હતું:
"જે દિવસે હરોળમાં ઉભેલા છેલ્લા માણસનો ઉદય થશે, તે દિવસે જ ભારત સાચા અર્થમાં આઝાદ ગણાશે."
— પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાય (અંત્યોદયનો વિચાર રજૂ કરતા)
આજે ભાજપની ‘ગરીબ કલ્યાણ’ની યોજનાઓમાં પંડિત દિનદયાળનો આ જ ‘અંત્યોદય’નો વિચાર જીવંત જોવા મળે છે.
1960નો દાયકા અને વધતો પ્રભાવ
1960ના દાયકામાં નહેરુ યુગના અંત પછી ભારતીય રાજકારણમાં પોલાણ સર્જાયું. ચીન સાથેના યુદ્ધના આઘાત અને આર્થિક પડકારો વચ્ચે જનસંઘે પોતાની પકડ મજબૂત કરી. ‘બ્રિટાનિકા’ નોંધે છે કે 1967 સુધીમાં જનસંઘ ઉત્તર ભારતના હિન્દીભાષી પટ્ટામાં એક અનિવાર્ય રાજકીય શક્તિ બની ચૂક્યો હતો. 1967ની ચૂંટણીમાં બિન-કોંગ્રેસી ગઠબંધન સરકારોમાં જનસંઘની ભાગીદારીએ સાબિત કર્યું કે આ પક્ષ હવે માત્ર વિપક્ષ નથી, પણ શાસન ચલાવવાની ક્ષમતા પણ ધરાવે છે.
અટલ-અડવાણી: જનસંઘની પ્રયોગશાળાના ઉત્પાદન
આજે જે બે નામો ભાજપના પર્યાય ગણાય છે – અટલ બિહારી વાજપેયી અને લાલકૃષ્ણ અડવાણી – તેમનું ઘડતર પણ જનસંઘમાં જ થયું હતું. વાજપેયીજીની વાક્છટા અને સ્વીકાર્યતા તથા અડવાણીજીની સંગઠન કુશળતાએ જનસંઘને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ગૌરવ અપાવ્યું. 1957માં વાજપેયીજી પ્રથમવાર લોકસભામાં પહોંચ્યા ત્યારે તેમના ભાષણોએ સંસદમાં જનસંઘનો ડંકો વગાડ્યો હતો.
જનસંઘથી ભાજપ સુધીનો સેતુ: જનતા પાર્ટી અને કટોકટી
1975ની કટોકટીએ જનસંઘને અન્ય વિપક્ષો સાથે એક મંચ પર લાવી દીધા. લોકશાહી બચાવવાના આંદોલનમાં જનસંઘના હજારો કાર્યકર્તાઓ જેલમાં ગયા. 1977માં જનસંઘનું વિલીનીકરણ ‘જનતા પાર્ટી’માં થયું. જોકે, આરએસએસ સાથેના સભ્યપદના વિવાદને કારણે જનતા પાર્ટીમાં તિરાડ પડી. આ તૂટણના પરિણામે 6 એપ્રિલ, 1980ના રોજ મુંબઈના કિનારે ભારતીય જનતા પાર્ટીનો ઉદય થયો.
નિષ્કર્ષ
ભાજપની કહાની 1980માં જન્મેલી કોઈ આકસ્મિક ઘટના નથી, પણ 1951ના જનસંઘના લોહી અને પરસેવાથી સીંચાયેલી યાત્રા છે. જનસંઘે ભાજપને વિચારધારા, કાર્યકર્તાઓની ફોજ, મજબૂત નેતૃત્વ અને સૌથી અગત્યનું – ‘ધીરજ’ આપી.
કમળ ભલે 1980માં ખીલ્યું હોય, પરંતુ તેના બીજ 1951માં ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીએ વાવ્યા હતા. ભાજપના ભવ્ય ઈમારતની નીચે જનસંઘનો એ પથ્થર છે, જેણે દાયકાઓ સુધી વાવાઝોડાં ઝીલ્યાં છે.
આગામી ભાગમાં...
આગલા ભાગમાં આપણે વિગતે ચર્ચા કરીશું એ મનીષી વિશે, જેમણે જનસંઘના પ્રથમ દીપકને પ્રગટાવ્યો હતો. આગામી કડી: “ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી: ભાજપના વૈચારિક વારસાનું પ્રથમ પ્રકરણ”
ભાજપનો ઈતિહાસ અને દેશના રાજકારણની આવીજ ઓફબીટ જાણકારી માટે ઓફબીટ સ્ટોરીઝને ફોલો કરો અને આપના વિચારો અમને જરૂરથી જણાવશો..
