અડવાણીની રથયાત્રા: જેણે ભાજપની રાજકીય દિશા બદલી નાખી
કેટલીક યાત્રાઓ માત્ર રસ્તા પર ચાલે છે, પણ તેમનો પ્રભાવ દેશના રાજકારણની દિશા અને દશા બદલી નાખે છે. 1990ની લાલકૃષ્ણ અડવાણીની 'રામ રથયાત્રા' ભારતીય રાજનીતિના ઇતિહાસમાં એક એવી જ સીમાચિહ્નરૂપ ઘટના હતી.
સોમનાથથી અયોધ્યા સુધીની આ યાત્રા માત્ર એક સામાન્ય રાજકીય કાર્યક્રમ નહોતી. આ ભાજપના ઇતિહાસની એ ક્ષણ હતી જ્યારે પક્ષે પોતાને એક સીમિત સંસદીય શક્તિમાંથી દેશના સૌથી મોટા જનઆંદોલનના કેન્દ્રમાં સ્થાપિત કરવાનું શરૂ કર્યું. જો અટલ બિહારી વાજપેયીએ ભાજપને સર્વસ્વીકાર્ય અવાજ અને ઉદાર ચહેરો આપ્યો હતો, તો લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ પક્ષને વૈચારિક ધાર, મજબૂત સંગઠન અને અભૂતપૂર્વ રાજકીય ઊર્જા પૂરી પાડી હતી.
અડવાણી ભાજપના એવા કુશળ વ્યુહરચનાકાર હતા જેમણે રસ્તા, કાર્યકર્તા, મુદ્દો અને મત—આ ચારેય પરિબળોને એક જ રાજકીય સાંકળમાં પરોવી દીધા. તેઓ કવિહૃદય ધરાવતા વાજપેયી જેવા મૃદુ વક્તા નહોતા; તેઓ વધુ કડક, પ્રખર વિચારધારા ધરાવતા અને સંગઠનકેન્દ્રિત નેતા હતા. પરંતુ ભારતીય જનતા પાર્ટીના ઉદય અને ભારતીય રાજકારણના દક્ષિણપંથી ઝુકાવની કહાની અડવાણીના ઉલ્લેખ વિના સદંતર અધૂરી છે.
કરાચીથી ભારત: વિભાજનનો ઘા અને રાજકીય ઘડતર
લાલકૃષ્ણ અડવાણીનો જન્મ 8 નવેમ્બર 1927ના રોજ અખંડ ભારતના કરાચી (જે અત્યારે પાકિસ્તાનનો ભાગ છે) મુકામે એક સિંધી પરિવારમાં થયો હતો. ભારત દેશના વિભાજનની એ ક્રૂર કરૂણાંતિકા વચ્ચે તેમણે પોતાનું વતન છોડીને ભારત આવવું પડ્યું હતું. આ અનુભવ માત્ર તેમના જીવનની સામાન્ય ઘટના નહોતો; ભારતના વિભાજનનો એ દંશ, રાષ્ટ્રની ઓળખ અને સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ અંગેની તેમની રાજકીય સમજ પાછળનું મુખ્ય ચાલકબળ હતો.
અડવાણી માત્ર 14 વર્ષની કિશોરાવસ્થામાં, એટલે કે 1941માં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) સાથે જોડાયા હોવાના સત્તાવાર દસ્તાવેજી ઉલ્લેખો મળે છે. ત્યારબાદ તેઓ ભારતીય જનસંઘ સાથે જોડાયા અને દિલ્હીના સ્થાનિક સંગઠનથી શરૂ કરીને રાષ્ટ્રીય સ્તરના નેતૃત્વ સુધી પહોંચ્યા. 1980માં જ્યારે ભારતીય જનતા પાર્ટીની સ્થાપના થઈ, ત્યારે તેઓ પક્ષના સ્થાપક સભ્યોમાં અગ્રણી હતા. પક્ષના ઇતિહાસમાં તેઓ સૌથી લાંબો સમય (ત્રણ ટર્મ) સુધી રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ પદે રહેલા નેતા છે.
અડવાણીની સૌથી મોટી ખાસિયત એ હતી કે તેઓ પડદા પાછળ રહીને સંગઠન ચલાવનારા કુશળ શિલ્પી પણ હતા અને મંચ પરથી કાર્યકર્તાઓમાં નવો જોશ ભરનારા પ્રખર વક્તા પણ હતા. વાજપેયી સામાન્ય જનતાનું દિલ જીતતા હતા, જ્યારે અડવાણી પક્ષના કાર્યકર્તાઓના મનને વૈચારિક દિશા આપતા હતા.
1984 પછીનો ભાજપ: બે બેઠકોથી અસ્તિત્વની શોધ
1984ની લોકસભા ચૂંટણી ભારતીય જનતા પાર્ટી માટે એક મોટો આંચકો સાબિત થઈ હતી. તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇંદિરા ગાંધીની આકસ્મિક હત્યા બાદ દેશમાં ઊભી થયેલી સહાનુભૂતિની લહેરમાં રાજીવ ગાંધીના નેતૃત્વ હેઠળ કોંગ્રેસે ઐતિહાસિક બહુમતી મેળવી, જ્યારે ભાજપ આખા દેશમાં માત્ર 2 બેઠકો (હણમકોંડા અને મહેસાણા) પર સમેટાઈ ગયો. આ કારમી હાર બાદ પક્ષના અસ્તિત્વ સામે જ સવાલો ઊભા થયા: હવે કઈ દિશામાં આગળ વધવું?
1980માં પક્ષની સ્થાપના સમયે ભાજપે “ગાંધીવાદી સમાજવાદ” જેવી નરમ વૈચારિક ભાષા અપનાવી હતી. પરંતુ 1984ની પછડાટ બાદ પક્ષની અંદર એક વિચાર મજબૂત થયો કે માત્ર મધ્યમમાર્ગી ભાષા અને રાજકીય સ્વીકાર્યતા પૂરતી નથી; પક્ષે પોતાની મૂળભૂત વિચારધારાત્મક ઓળખ સ્પષ્ટ કરવી પડશે. બરાબર આ જ સમયે લાલકૃષ્ણ અડવાણીનો પક્ષના મુખ્ય સૂત્રધાર તરીકે ઉદય થયો.
1986માં અડવાણીએ ભાજપના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ તરીકેનું સુકાન સંભાળ્યું. તેમના નેતૃત્વમાં પક્ષે રામ જન્મભૂમિ મુક્તિ આંદોલનને પોતાના રાજકીય એજન્ડાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધું. આ વૈચારિક પરિવર્તનનો જાદુ એવો ચાલ્યો કે 1989ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપ 2 બેઠકો પરથી સીધો 85 બેઠકો પર પહોંચી ગયો. આ જબરદસ્ત ઉછાળો માત્ર ચૂંટણી પરિણામ નહોતો, પરંતુ પક્ષ માટે એક નવા આત્મવિશ્વાસની પરોઢ હતી. (1989 અને 1991ના આ ચૂંટણી આંકડા ભારતના ચૂંટણી પંચ - Election Commission of Indiaના સત્તાવાર અહેવાલો પર આધારિત છે).
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-1: 'માત્ર બે બેઠકોના શૂન્યાવકાશથી સત્તાના શિખર સુધી...' : ભારતીય રાજકારણનો નકશો બદલી નાખનારી ભાજપની ઐતિહાસિક સફર
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-2: કેવી રીતે થયો વિશ્વની સૌથી મોટી રાજકીય પાર્ટીનો ઉદય? : ભાજપ પૂર્વે શું હતું? જાણો જનસંઘથી શરૂ થયેલા ભાજપના સંઘર્ષની કહાની
1989: પાલમપુર ઠરાવ અને રામ મંદિર મુદ્દાનો રાજકીય પ્રવેશ
અડવાણીની રાજકીય સફરમાં હિમાચલ પ્રદેશના પાલમપુર ખાતે જૂન 1989માં મળેલી ભાજપની રાષ્ટ્રીય કાર્યકારિણી અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થઈ. આ બેઠકમાં ભાજપે સત્તાવાર રીતે 'પાલમપુર ઠરાવ' પસાર કરીને અયોધ્યાના રામ જન્મભૂમિ મુદ્દાને ખુલ્લું સમર્થન આપ્યું. આ નિર્ણય દ્વારા પક્ષે સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો કે હવે તે અયોધ્યા મુદ્દાને માત્ર કોઈ ધાર્મિક કે સાંસ્કૃતિક ભાવના પૂરતો મર્યાદિત નહીં રાખે, પરંતુ તેને રાષ્ટ્રીય રાજકારણની મુખ્ય ચર્ચાનો વિષય બનાવશે.
ભાજપના સમર્થકો આ નિર્ણયને દેશમાં દશકોથી ઉપેક્ષિત હિંદુ આત્મગૌરવના પુનરુત્થાન અને સાંસ્કૃતિક ન્યાય તરીકે જોતા હતા. જ્યારે બીજી તરફ, વિરોધી પક્ષો અને સેક્યુલર રાજકીય સમીક્ષકો આને ભારતમાં ધાર્મિક ધ્રુવીકરણની સત્તાવાર શરૂઆત ગણાવતા હતા. ભારતીય રાજકારણના આ બંને દ્રષ્ટિકોણ સમજવા અનિવાર્ય છે, કારણ કે અડવાણીનો આ દોર જેટલો ભાજપની શક્તિના ઉદયની કહાની છે, એટલો જ તે ભારતીય ઉપખંડમાં ઓળખ આધારિત (Identity Politics) રાજનીતિના કાયમી પ્રભુત્વની શરૂઆત પણ છે.
અહીંથી ભાજપનો રાજકીય પંથ કાયમ માટે બદલાઈ ગયો. પક્ષ હવે માત્ર ત્રીજા મોરચા કે કોંગ્રેસ વિરોધી રાજકારણનો એક નાનો હિસ્સો નહોતો, તે પોતે રાષ્ટ્રીય વિમર્શનો મુખ્ય એજન્ડા સેટ કરી રહ્યો હતો.
25 સપ્ટેમ્બર 1990: સોમનાથથી શરૂ થયેલી રથયાત્રા
તારીખ 25 સપ્ટેમ્બર 1990, પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાયની જન્મજયંતિનો પવિત્ર અવસર. આ દિવસે લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ ગુજરાતના ઐતિહાસિક સોમનાથ મંદિરના પ્રાંગણમાંથી અયોધ્યા સુધીની 'રામ રથયાત્રા'નો પ્રારંભ કર્યો. પક્ષના સત્તાવાર ઇતિહાસ મુજબ, આ આખી યાત્રા દેશના અનેક રાજ્યોમાંથી પસાર થઈને અયોધ્યા પહોંચવાની હતી.
સોમનાથની પસંદગી પાછળ ઊંડું રાજકીય અને પ્રતીકાત્મક મહત્વ હતું. આઝાદી પછી સોમનાથ મંદિરનું પુનર્નિર્માણ ભારતના સાંસ્કૃતિક પુનરુત્થાન અને રાષ્ટ્રીય ગૌરવના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવતું હતું. બીજી તરફ, અયોધ્યા વર્તમાન આંદોલનનું કેન્દ્ર હતું. તેથી સોમનાથથી અયોધ્યા સુધીની આ કલ્પના માત્ર ભૌગોલિક પ્રવાસ નહોતો, તે સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય પ્રતીકોને જોડતી એક મહાયાત્રા હતી.
આ 'રથ' વાસ્તવમાં મિની ટ્રક (DCM Toyota) પર ભવ્ય રીતે તૈયાર કરાયેલો આધુનિક પ્રચારરથ હતો, પરંતુ તેનો સંદેશો અને આબોહવા લોકમાનસ માટે અત્યંત પરંપરાગત અને ભાવનાત્મક હતા. રસ્તામાં અડવાણી જ્યાં પણ જતા ત્યાં લાખોની મેદની એકઠી થતી. તેઓ દિવસમાં અનેક સભાઓ ગજવતા, કાર્યકર્તાઓનું પૂર ઉમટતું અને દેશના તમામ અખબારો તથા માધ્યમોમાં આ યાત્રા મુખ્ય હેડલાઇન્સ બની રહી હતી. તે સમયના દસ્તાવેજો નોંધે છે કે અડવાણી શારીરિક થાકની પરવા કર્યા વિના સવારથી મોડી રાત સુધી સભાઓ સંબોધતા હતા.
આ યાત્રાએ ભારતીય ચૂંટણી વ્યવસ્થામાં પ્રચારનો એક નવો અધ્યાય ઉમેર્યો કે માત્ર ચૂંટણી જાહેરનામા (Manifesto) બહાર પાડવાથી કશું નથી થતું, જનતાની વચ્ચે જઈને દેશનો 'મૂડ' બદલવો પડે છે.
“Nation First, Party Next, Self Last”: અડવાણીનો સનાતન સંદેશ
લાલકૃષ્ણ અડવાણીના આખા રાજકીય ચરિત્ર સાથે જોડાયેલું સૌથી લોકપ્રિય સૂત્ર છે: “Nation First, Party Next, Self Last” (સૌથી પહેલા રાષ્ટ્ર, પછી પક્ષ અને અંતે પોતે). વર્ષ 2019માં ભાજપના સ્થાપના દિવસ નિમિત્તે અડવાણીએ પોતાના સત્તાવાર બ્લોગમાં આ જ ઉદાત્ત ભાવો વ્યક્ત કર્યા હતા, જેને Economic Times અને DD News સહિતના અગ્રણી રાષ્ટ્રીય મીડિયા માધ્યમોએ પ્રમુખતાથી પ્રસારિત કર્યો હતો.
આ વાક્ય અડવાણીની સમગ્ર રાજકીય ફિલોસોફીને સમજવાની ચાવી છે. તેઓ ભલે કટ્ટર વિચારધારાના પ્રવક્તા રહ્યા, પરંતુ પોતાના જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં તેમણે પક્ષને એક મહત્વની લોકશાહી મર્યાદાની યાદ અપાવી હતી. ૨૦૧૯ના એ જ બ્લોગમાં તેમણે સ્પષ્ટ લખ્યું હતું કે, "ભાજપે ક્યારેય પોતાના રાજકીય વિરોધીઓને પોતાના 'શત્રુ' કે 'રાષ્ટ્રવિરોધી' (Anti-National) તરીકે નથી જોયા." આ વિધાન તેમના દશકોના સંસદીય રાજકારણ અને લોકશાહી અનુભવનો પરિપક્વ નીચોડ ગણાયું.
આ મુદ્દો આજના ધ્રુવીકૃત રાજકારણમાં પણ તેટલો જ સુસંગત છે. કારણ કે જે અડવાણીની રાજનીતિએ ઓળખના મુદ્દા પર દેશમાં તીવ્રતા લાવી હતી, તેમના જ આ અંતિમ જાહેર સંદેશમાં લોકશાહી સહિષ્ણુતા અને વૈચારિક મતભેદો પ્રત્યે આદરની ભાવના સ્પષ્ટ દેખાતી હતી.
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-3: નેહરુ કેબિનેટનું મંત્રીપદ ઠુકરાવી ભોગવ્યો જેલવાસ! : રાષ્ટ્રવાદ માટે નાંખ્યો જનસંઘનો પાયો, બસ ત્યાંથી શરૂ થઈ દુનિયાના સૌથી મોટા રાજકીય પક્ષની વિચારયાત્રા
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-4: 'સબકા સાથ, સબકા વિકાસ'ના અસલી જનક કોણ? : ભાજપ આજે જે બોલે છે, તેનું બીજ દાયકાઓ પહેલાં કોણે વાવ્યું હતું!
રથયાત્રાનો ટર્નિંગ પોઇન્ટ: સમસ્તિપુરમાં ધરપકડ
અડવાણીની રથયાત્રા પોતાના નિર્ધારિત મુકામ અયોધ્યા પહોંચે તે પહેલાં જ, 23 ઓક્ટોબર 1990ના રોજ બિહારના સમસ્તિપુરમાં તત્કાલીન લાલુ પ્રસાદ યાદવ સરકાર દ્વારા તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી. આ એક એવી ઘટના હતી જેણે રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં ભૂકંપ લાવી દીધો. ભલે અડવાણીની ધરપકડથી રથ શારીરિક રીતે રોકી દેવાયો, પરંતુ દેશભરમાં રામ મંદિર આંદોલનની આગ વધુ પ્રચંડ બની ગઈ.
આ ધરપકડના વિરોધમાં ભાજપે કેન્દ્રની તત્કાલીન વી.પી. સિંહ (જનતા દળ) સરકારને આપેલો પોતાનો બહારથી ટેકો પાછું ખેંચી લીધો. પરિણામે, કેન્દ્ર સરકાર પડી ભાંગી અને દેશ ફરી એકવાર વહેલી ચૂંટણીઓ તરફ ધકેલાયો. આ આંદોલનનો સીધો ફાયદો ભાજપને 1991ની લોકસભા ચૂંટણીમાં મળ્યો, જ્યાં પક્ષની બેઠકો 85થી વધીને 120 પર પહોંચી ગઈ.
અહીં અડવાણીની એ રાજકીય મુત્સદ્દીગીરી સાબિત થઈ કે તેઓ માત્ર રસ્તા પર આંદોલન ઊભું કરવાનું જ નહોતા જાણતા, પરંતુ તે જનઆક્રોશને સંસદીય બેઠકોમાં કેવી રીતે ફેરવવો તેની પણ તેમને પૂરી સમજ હતી. રથયાત્રાએ પક્ષના પાયાના કાર્યકર્તાઓને નવી સંજીવની આપી હતી.
બહુ ઓછા લોકો જાણે છે: અડવાણીની યાત્રાનો “સાઉન્ડટ્રેક”
1990ની આ રથયાત્રા માત્ર આક્રમક રાજકીય ભાષણોથી જ નહીં, પરંતુ સાંસ્કૃતિક પ્રતીકો અને સંગીતના લયબદ્ધ પ્રયોગથી પણ લોકપ્રિય બની હતી. કદાચ બહુ ઓછા વાચકોને ખબર હશે કે સૂર સામ્રાજ્ઞી લતા મંગેશકરે ખાસ આ રથયાત્રા માટે એક ભક્તિમય ભજન રેકોર્ડ કરીને મોકલ્યું હતું, જેના બોલ હતા “રામ નામ મેં જાદુ એવો...” ખુદ લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ પાછળથી લતાજીને શ્રદ્ધાંજલિ આપતી વખતે આ સંસ્મરણ તાજું કર્યું હતું કે આ ભજન આખી યાત્રા દરમિયાન લાઉડસ્પીકરો પર ગૂંજતું હતું અને તે યાત્રાની સત્તાવાર 'સિગ્નેચર ટ્યુન' બની ગયું હતું.
આ નાનકડી ઐતિહાસિક વિગત પરથી એક મોટો પાઠ મળે છે કે અડવાણીની રાજકીય વ્યૂહરચના માત્ર શુષ્ક સંગઠનાત્મક માળખા પૂરતી મર્યાદિત નહોતી. તેમાં ગીત, સંગીત, દૃશ્ય શ્રાવ્ય માધ્યમો, પ્રતીકો અને પવિત્ર સ્થાનોની પસંદગીનું એક એવું સચોટ મિશ્રણ હતું જે સીધું જનમાનસના હૃદયને સ્પર્શતું હતું. આજે જેને આપણે આધુનિક પરિભાષામાં “પોલિટિકલ નેરેટિવ બિલ્ડિંગ” (Political Narrative Building) કહીએ છીએ, તેનું ભારતનું સૌથી પહેલું અને સૌથી શક્તિશાળી ઉદાહરણ અડવાણીની આ રથયાત્રા હતી.
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-5: ઇમરજન્સીએ ઉતાર્યો "India is Indira, and Indira is India" નો ફાંકો : “સિંહાસન ખાલી કરો કે જનતા આતી હૈ.” ના નારાએ રોપ્યું ભાજપના ઉદયનું બીજ
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-6: 6 એપ્રિલ 1980: જનતા પ્રયોગના પતનથી ‘કમળ’ના ઉદય સુધી : ભારતીય જનતા પાર્ટીના જન્મની સંઘર્ષગાથા
6 ડિસેમ્બર 1992: આંદોલનની સૌથી વિવાદાસ્પદ છાયા
લાલકૃષ્ણ અડવાણીના રાજકીય જીવન અને તેમના વારસાની સમીક્ષા 6 ડિસેમ્બર 1992ની ઘટનાના ઉલ્લેખ વગર ક્યારેય સંભવ નથી. એ કાળ દિવસે અયોધ્યામાં એકત્રિત થયેલા લાખો કારસેવકો દ્વારા વિવાદાસ્પદ બાબરી મસ્જિદના માળખાનો ધ્વંસ કરવામાં આવ્યો. આ ઘટના સ્વતંત્ર ભારતના સામાજિક અને રાજકીય ઇતિહાસની સૌથી વધુ વિવાદાસ્પદ, સંવેદનશીલ અને દીર્ઘકાલીન અસરો છોડનારી ઘટના બની રહી.
ભાજપ, સંઘ પરિવાર અને રામ મંદિર આંદોલનના સમર્થકો માટે આ કરોડો હિંદુઓની આસ્થા અને સદીઓ જૂના ઐતિહાસિક અન્યાયના માર્જન સાથે જોડાયેલો વિષય હતો. જ્યારે બીજી તરફ, વિરોધીઓ, ડાબેરી ઇતિહાસકારો અને બંધારણીય વિશ્લેષકો માટે આ ઘટના ભારતના બિનસાંપ્રદાયિક માળખા, કાયદાના શાસન અને ધાર્મિક સહઅસ્તિત્વની ભાવો પર એક ઘેરો આંચકો હતી. આ ઘટના બાદ દેશભરમાં ભભૂકી ઉઠેલા કોમી રમખાણો અને હિંસાની માનવીય અને રાજકીય કિંમત દેશે વર્ષો સુધી ચૂકવવી પડી હતી.
લાંબા સમય સુધી ચાલેલા બાબરી ધ્વંસના આ ફોજદારી કેસમાં, આખરે 30 સપ્ટેમ્બર 2020ના રોજ વિશેષ CBI અદાલતે લાલકૃષ્ણ અડવાણી, મુરલી મનોહર જોશી સહિતના તમામ મુખ્ય આરોપીઓને સન્માનપૂર્વક નિર્દોષ જાહેર કર્યા હતા. અદાલતે પોતાના ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ ઘટના પૂર્વયોજિત નહોતી અને આરોપીઓ વિરુદ્ધ ગુનો સાબિત કરવા માટે પૂરતા વૈજ્ઞાનિક કે દસ્તાવેજી પુરાવા નથી. (આ ચુકાદા અંગેની વિગતો રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયામાં પ્રમાણભૂત રીતે ઉપલબ્ધ છે).
આ આખીય બાબતને તટસ્થતાથી જોવી જરૂરી છે: કાનૂની દ્રષ્ટિએ અદાલતનો આખરી નિર્ણય આવી ચૂક્યો છે, પરંતુ ઐતિહાસિક અને રાજકીય મંચ પર અડવાણીની આ રથયાત્રાએ જ્યાં ભાજપને સત્તાના શિખરે પહોંચાડ્યો, ત્યાં જ દેશના સામાજિક તાણાવાણામાં ધ્રુવીકરણની એક લાંબી લાઇન પણ ખેંચી આપી.
1996: ભાજપ દેશનો સૌથી મોટો પક્ષ બન્યો
1992ના એ વિવાદાસ્પદ ઘટનાક્રમ બાદ પણ વૈચારિક આંદોલનની રાજકીય લહેર ચાલુ રહી અને 1996ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપ 161 બેઠકો મેળવીને દેશના સંસદમાં સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ઉભરી આવ્યો. 1984માં માત્ર બે બેઠકો ધરાવતો એક પક્ષ માત્ર બાર વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં દેશની સત્તાના સિંહાસન સુધી પહોંચી ગયો, તે ભારતીય લોકશાહીની અકલ્પનીય ઘટના હતી. (ભારતના ચૂંટણી પંચના 1996ના સત્તાવાર સ્ટેટિસ્ટિકલ રિપોર્ટ્સ આ ઐતિહાસિક પરિવર્તનની સાક્ષી પૂરે છે).
બરાબર આ જ વળાંકે ભારતીય રાજનીતિની સૌથી સુપ્રસિદ્ધ 'અટલ-અડવાણી' (Ram-Lakshman) ની જોડીની વાસ્તવિક જુગલબંધી સમજવી જરૂરી બને છે. અડવાણીએ દેશભરમાં ફરીને પક્ષ માટે સમર્પિત કાર્યકર્તાઓનું સંગઠન અને આંદોલનની પિચ તૈયાર કરી. વાજપેયીએ પોતાની ઉદાર છબી દ્વારા પક્ષની સ્વીકાર્યતા વધારી અને ગઠબંધન સરકાર માટે મિત્ર પક્ષોને જોડ્યા. એક નેતાએ વૈચારિક આંદોલનની આગ પ્રગટાવી, તો બીજા નેતાએ એ પ્રકાશને શાસનનો દીવો બનાવ્યો.
1996માં અટલ બિહારી વાજપેયી પ્રથમ વખત માત્ર 13 દિવસ માટે વડાપ્રધાન બન્યા. ભલે આંકડાના અભાવે એ સરકાર ટકી શકી નહીં, પરંતુ ભાજપ હવે ભારતીય રાજકારણના હાંસિયામાંથી નીકળીને મુખ્ય પ્રવાહના કેન્દ્રબિંદુ પર આવી ચૂક્યો હતો. આ સત્તાકીય સ્થિત્યંતર પાછળ અડવાણીની લાંબી રથયાત્રા, તેમની સંગઠનાત્મક અણગમ અને વૈચારિક દિશાનો પાયાનો ફાળો હતો.
અડવાણી: માત્ર રથયાત્રા નહીં, સંગઠનના અજોડ શિલ્પી
લાલકૃષ્ણ અડવાણીને સામાન્ય રીતે ઇતિહાસ માત્ર રથયાત્રાના નાયક તરીકે યાદ કરે છે, પરંતુ પક્ષના સંગઠનમાં તેમનું પ્રદાન ઘણું વ્યાપક અને પદ્ધતિસરનું રહ્યું છે. તેઓ પક્ષની અંદર શિસ્તના ચુસ્ત આગ્રહી અને 'કેડર બેઝ્ડ' (Cadder-based) વ્યવસ્થાના હિમાયતી હતા. તેઓ હંમેશા કાર્યકર્તાઓને નવો વિચાર આપતા, યુવા નેતૃત્વને પ્રોત્સાહિત કરતા (જેમાં નરેન્દ્ર મોદી સહિતના અગ્રણી નેતાઓ સામેલ છે) અને પક્ષ માટે દીર્ઘકાલીન ચૂંટણી વ્યુહરચનાઓ ઘડતા.
તેઓ પાછળથી 1998 થી 2004 દરમિયાન એનડીએ (NDA) સરકારમાં દેશના પ્રભાવશાળી ગૃહમંત્રી રહ્યા અને 2002 થી 2004 દરમિયાન દેશના ઉપ-વડાપ્રધાન તરીકે પણ સેવાઓ આપી. સંસદીય બાબતોની સંશોધન સંસ્થા 'PRS Legislative Research' ના પ્રોફાઇલ દસ્તાવેજો અનુસાર, તેઓ જ્યારે 15મી લોકસભામાં ગુજરાતની ગાંધીનગર બેઠક પરથી સાંસદ તરીકે ચૂંટાયા, ત્યારે વર્ષ 2009 થી 2014 દરમિયાન સંસદમાં તેમની હાજરી અભૂતપૂર્વ 96% નોંધાઈ હતી. વયના તે તબક્કે પણ આટલી ઊંચી હાજરીનો આ આંકડો અડવાણીના રાજકીય ચરિત્ર અને સંસદીય લોકશાહી, બંધારણીય પ્રક્રિયાઓ તથા ગૃહની ગરિમા પ્રત્યેની તેમની અતૂટ પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.
જિન્ના વિવાદ: અડવાણીના રાજકીય જીવનની કસોટી
વર્ષ 2005માં લાલકૃષ્ણ અડવાણી પાકિસ્તાનની સત્તાવાર મુલાકાતે કરાચી ગયા હતા. ત્યાં તેમણે પાકિસ્તાનના સ્થાપક મોહમ્મદ અલી જિન્નાની મઝાર પર જઈને તેમને 'સેક્યુલર' (બિનસાંપ્રદાયિક) નેતા ગણાવ્યા હતા. તેમના આ નિવેદનથી ભારતમાં અને ખાસ કરીને ભાજપ તથા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) ની અંદર એક પ્રચંડ વિવાદ ઊભો થયો.
કેટલાક રાજકીય વિશ્લેષકોએ તેને અડવાણીની પોતાની 'કટ્ટરપંથી' છબી બદલીને વડાપ્રધાન પદ માટે 'સર્વસ્વીકાર્ય અને નરમ' નેતા બનવાની કોશિશ તરીકે જોઈ, તો પક્ષના પોતાના વૈચારિક સમર્થકોએ તેને મૂળભૂત સિદ્ધાંતો સાથેની ગૂંચવણ ગણાવી. પક્ષની અંદરથી થયેલી તીવ્ર ટીકાના કારણે આખરે તેમણે પક્ષના અધ્યક્ષ પદેથી રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું અને અહીંથી પક્ષની અંદર તેમનું સર્વોચ્ચ પ્રભુત્વ ધીમે ધીમે ઓસરવા લાગ્યું.
આ પ્રસંગ સાબિત કરે છે કે જે નેતાએ આખી જિંદગી ભાજપની રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારાને સીંચી હતી, તે જ નેતા પોતાના જીવનના એક વિવાદાસ્પદ નિવેદનને કારણે પક્ષની અંદર જ એકલા પડી ગયા. મહાન રાજનેતાઓના ઇતિહાસ ક્યારેય માત્ર કાળા કે સફેદ નથી હોતા; તેમાં આવા અનેક ગ્રે-શેડ્સ અને જટિલ વળાંકો વણાયેલા હોય છે.
ભારત રત્ન: લાંબી રાજકીય સફરની સત્તાવાર સર્વોચ્ચ સ્વીકૃતિ
વર્ષ 2024માં ભારત સરકારે લાલકૃષ્ણ અડવાણીને દેશના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન 'ભારત રત્ન' થી સન્માનિત કરવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય કર્યો. પત્ર માહિતી કાર્યાલય (PIB) ના સત્તાવાર અહેવાલ અનુસાર, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 3 ફેબ્રુઆરી 2024ના રોજ આ જાહેરાત કરી હતી અને ત્યારબાદ 31 માર્ચ 2024ના રોજ તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ પ્રોટોકોલમાં વિશેષ છૂટછાટ આપીને નવી દિલ્હીમાં અડવાણીના નિવાસસ્થાને જઈને આ સર્વોચ્ચ સન્માન અર્પણ કર્યું હતું.
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનું ટ્વીટ: "તેઓ આપણા સમયના સૌથી પ્રશંસનીય રાજનેતાઓમાંથી એક છે. ભારતની પ્રગતિમાં તેમનું યોગદાન અજોડ છે. તેમનું જીવન પાયાના સ્તરેથી શરૂ કરીને દેશના ડેપ્યુટી પીએમ તરીકે રાષ્ટ્રની સેવા કરવાનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે."
આ સન્માન માત્ર કોઈ એક વ્યક્તિનું નહોતું, પરંતુ તે ભારતીય જનસંઘથી શરૂ કરીને ભારતીય જનતા પાર્ટીના આખા વૈચારિક યુગને મળેલી રાષ્ટ્રીય સ્વીકૃતિ હતી. બે બેઠકો પરથી દેશની સત્તાના શિખર સુધી અને રસ્તાના આંદોલનથી લઈને દિલ્હીના શાસન સુધીની લાંબી યાત્રાનું આ સત્તાવાર સન્માન હતું.
અડવાણીના વારસાનો સાચો અર્થ
લાલકૃષ્ણ અડવાણીનો ભારતીય રાજનીતિમાં વારસો સીધો, સરળ કે એકતરફી નથી. તેની બે સ્પષ્ટ બાજુઓ છે જેને તટસ્થતાથી જોવી પડે:
વૈચારિક અને સંગઠનાત્મક પક્ષ: તેમણે પક્ષને એવા સમયે વૈચારિક સ્પષ્ટતા અને કેડર આધારિત શક્તિ આપી જ્યારે ભાજપ શૂન્યાવકાશમાં હતો. તેમણે પક્ષને ૧૯૮૪ની ભયંકર નિરાશામાંથી બહાર કાઢીને સત્તાનો મુખ્ય દાવેદાર બનાવ્યો. તેમની રથયાત્રાએ ભાજપના એજન્ડાને દેશના ગામડાઓ, નગરો અને તત્કાલીન મીડિયાના વિમર્શ સુધી પહોંચાડ્યો. 1989, 1991 અને 1996ના લોકસભા ચૂંટણી પરિણામો આ જ પરિવર્તનના જીવંત રાજકીય પુરાવા હતા.
વિવાદાસ્પદ અને ધ્રુવીકરણનો પક્ષ: બીજી તરફ, તેમની આ રથયાત્રાની રાજનીતિ દેશના સામાજિક તાણાવાણામાં ધાર્મિક તણાવ, અયોધ્યા વિવાદ અને બાબરી ધ્વંસ જેવી અત્યંત સંવેદનશીલ ચર્ચાઓ અને કડવાશ સાથે પણ કાયમ માટે જોડાઈ ગઈ. ભારતીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં આ પાસાને નજરઅંદાજ કરીને અડવાણીનું આકલન ક્યારેય પૂરું ન થઈ શકે.
પરંતુ ભારતીય રાજકીય ઇતિહાસમાં એક વાત તદ્દન નિર્વિવાદ છે: અડવાણીના પ્રદાન વગર આજના આધુનિક અને શક્તિશાળી ભાજપની પૃષ્ઠભૂમિ સમજવી અશક્ય છે.
તેમણે ભાજપને ડ્રોઈંગ રૂમમાંથી બહાર કાઢીને રસ્તા પર ઉતાર્યો. તેમણે સામાન્ય કાર્યકર્તાને એક મોટું રાજકીય મિશન આપ્યું. તેમણે ભારતના રાષ્ટ્રીય રાજકારણનો મુખ્ય એજન્ડા બદલવાની હિંમત બતાવી.
અટલ બિહારી વાજપેયી ભલે ભાજપનો સર્વસ્વીકાર્ય ચહેરો અને આત્મા હતા, પરંતુ લાલકૃષ્ણ અડવાણી એ પક્ષના ઉદયના વાસ્તવિક સંગઠનાત્મક ઇજનેર (Architect) હતા. અને આ બંને મહાનાયકોના સમન્વય વગર ભાજપનો આજના શિખર સુધીનો ઉદય અધૂરો જ રહેત.
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-7: "હાર નહીં માનુંગા, રાર નહીં ઠાનુંગા" - અટલ બિહારી વાજપેયી : ભારતીય રાજનીતિના એ અજાતશત્રુ, જેમણે ‘કમળ’ને જનતાના હૃદયમાં રોપ્યું
અંતિમ શબ્દ: એક રથ, એક નેતા અને બદલાતું ભારત
1990ની એ 'રામ રથયાત્રા' માત્ર અડવાણી નામના એક નેતાનો પ્રવાસ નહોતો. તે વાસ્તવમાં ભારતના રાજકીય ઇતિહાસમાં એક આખા નવા યુગના આગમનની નાંદી હતી. એ યાત્રા પછી દેશની ચૂંટણીના મુદ્દા કાયમ માટે બદલાયા, રાજકીય ભાષાઓ બદલાઈ, મતદારોના સમીકરણો બદલાયા અને ભાજપના સામાન્ય કાર્યકર્તાઓનો આત્મવિશ્વાસ કાયમ માટે બદલાઈ ગયો.
લાલકૃષ્ણ અડવાણીની આ દીર્ઘ રાજકીય સફર એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે લોકશાહીમાં માત્ર લોકપ્રિય વિચારધારા હોવી પૂરતી નથી; તેને જમીન પર ઉતારવા માટે મજબૂત સંગઠન જોઈએ, ભાવનાત્મક પ્રતીકો જોઈએ, સ્થાન અને સમયની સચોટ સમજ જોઈએ અને સૌથી વધુ તો એવો એક મક્કમ નેતા જોઈએ જે લાખો લોકોને કોઈ એક ચોક્કસ વૈચારિક દિશામાં ચાલવા માટે મજબૂર કરી શકે. લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન આ તમામ ભૂમિકાઓ અદભૂત રીતે ભજવી બતાવી, અને એટલે જ તેઓ આઝાદ ભારતના ઇતિહાસના સૌથી પ્રભાવશાળી, સૌથી શક્તિશાળી અને સાથે સાથે સૌથી વધુ ચર્ચિત રાજનેતાઓમાં સદા અગ્રેસર રહેશે.
આગામી ભાગમાં... આગામી ભાગમાં આપણે વિગતવાર વિશ્લેષણ કરીશું કે કઈ રીતે 1990ના દાયકાના આ પ્રચંડ જનઆંદોલન, લાલકૃષ્ણ અડવાણીની સંગઠન શક્તિ અને અટલ બિહારી વાજપેયીની સર્વસ્વીકાર્ય લોકપ્રિયતાએ ભાજપ માટે દિલ્હીની સત્તાના કાયમી દરવાજા ખોલી નાખ્યા.
ભાગ 9માં ખાસ વાંચો—ભારતીય રાજનીતિમાં ગઠબંધનનો સુવર્ણ યુગ, રાષ્ટ્રીય લોકતાંત્રિક ગઠબંધન (NDA) નો જન્મ અને અટલ બિહારી વાજપેયી સરકારના ઐતિહાસિક નિર્ણયોની ઇનસાઇડ સ્ટોરી.
