અટલ: એ અવાજ જેણે ભાજપને સામાન્ય લોકોના દિલ સુધી પહોંચાડ્યો
રાજકારણના રણમેદાનમાં ક્યારેક ધારદાર તલવાર કરતાં પણ વધુ શક્તિશાળી જો કોઈ વસ્તુ હોય, તો તે ‘શબ્દો’ છે. ક્યારેક કોઈ ભાષણ માત્ર સામાન્ય સંબોધન બનીને નથી રહી જતું, પણ તે આખાય પક્ષની છબી બદલી નાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. અને ક્યારેક, એક નેતા પોતે પક્ષ કરતાં પણ વધુ વિશાળ અને સર્વસ્વીકૃત બની જતો હોય છે. ભારત રત્ન અટલ બિહારી વાજપેયી ભારતીય રાજનીતિના એક એવા જ યુગપુરુષ હતા. ભાજપના ઇતિહાસમાં જો લાલકૃષ્ણ અડવાણી સંગઠનાત્મક મજબૂતી અને જન-આંદોલનના પ્રતીક રહ્યા, તો અટલ બિહારી વાજપેયી સ્વીકાર્યતા, સંસદીય સંસ્કાર અને મધ્યમ રાજકીય ભાષાના જીવંત પ્રતીક હતા. તેઓ ભાજપના એવા સૌમ્ય ચહેરો બન્યા જેમને સાંભળવા માટે માત્ર સમર્થકો જ નહીં, પણ કટ્ટર વિરોધીઓ પણ હંમેશા આતુર રહેતા.
1980માં જ્યારે ભારતીય જનતા પાર્ટીનો જન્મ થયો, ત્યારે તેની સામે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ હતો — શું આ પક્ષ રાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્વીકાર્ય બની શકશે? શું જનસંઘની જૂની છબીમાંથી બહાર આવીને ભાજપ મધ્યમવર્ગ, પ્રાદેશિક પક્ષો, લઘુમતી ચિંતાઓ ધરાવતા નાગરિકો, ઉદ્યોગજગત, યુવાનો અને સંસદીય રાજકારણના પરંપરાગત વર્ગ સુધી પોતાની પહોંચ બનાવી શકશે? આ પ્રશ્નનો જવાબ વર્ષો પછી એક નામમાં સાંકળી ગયો 'અટલ'.
ગ્વાલિયરથી દિલ્હી સુધી: એક કવિ રાજકારણના રણમેદાનમાં
અટલ બિહારી વાજપેયીનો જન્મ 25 ડિસેમ્બર 1924ના રોજ ગ્વાલિયરમાં થયો હતો. તેમના પિતા શિક્ષક હતા, એટલે ઘરમાં ભાષાશુદ્ધિ, ગહન વિચાર અને શિક્ષણનું સંસ્કારી વાતાવરણ હતું. વાજપેયી માત્ર એક રાજકારણી નહોતા; તેઓ મૂળભૂત રીતે કવિ, લેખક, પત્રકાર અને અસાધારણ વક્તા હતા. ‘PM India’ના સત્તાવાર જીવનવૃત્ત અનુસાર, તેમણે પત્રકાર તરીકે કારકિર્દી શરૂ કરી હતી, પરંતુ 1951માં ભારતીય જનસંઘ સાથે જોડાયા પછી પોતાનો સંપૂર્ણ સમય રાજકારણને અર્પણ કર્યો.
આ પૃષ્ઠભૂમિ સમજવી અત્યંત મહત્વની છે, કારણ કે વાજપેયીની રાજકીય શૈલી માત્ર રાજકીય સૂત્રોચ્ચારથી નહોતી ઘડાઈ. તેમાં ભાષાના સંસ્કારો હતા, કાવ્યની નરમાઈ હતી, સંસદની ગંભીરતા હતી અને જનમાનસને સ્પર્શી જાય તેવી સરળતા હતી. તેઓ જ્યારે બોલતા, ત્યારે શબ્દો માત્ર ગર્જના કરતા નહીં, પણ સાંભળનારના હૃદયમાં સીધા ઉતરતા. તેઓ જ્યારે ભાષણની વચ્ચે અટકતા, ત્યારે તેમનું એ ‘મૌન’ પણ ભાષણનો જ એક અવિભાજ્ય ભાગ બની જતું. તેઓ જ્યારે વિરોધી પર ટીકા કરતા, ત્યારે તેમના શબ્દોમાં કટુતા કરતાં બૌદ્ધિક વ્યંગ વધારે જોવા મળતો. આ જ વિશિષ્ટ ભાષાશૈલીએ આગળ જઈને ભાજપને એક કડક વિચારધારાવાળા પક્ષની સીમાઓમાંથી બહાર કાઢી, વિશાળ લોકમાનસ સુધી પહોંચાડવામાં પાયાની મદદ કરી.
જનસંઘનો ચહેરો, પણ ભાષા રાષ્ટ્રીય
1950 અને 1960ના દાયકામાં ભારતીય જનસંઘ રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં હજી એક નાની શક્તિ તરીકે ઉભરી રહ્યો હતો. કોંગ્રેસનું પ્રભુત્વ અત્યંત મજબૂત હતું. એવા સમયમાં ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી અને પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાય જેવા પ્રખર વિચારક નેતાઓએ વિચારધારાનો પાયો નાખ્યો, પરંતુ જનસંઘને સંસદમાં માન અને ગરિમા અપાવનાર અવાજોમાં વાજપેયી સૌથી મોખરે હતા.
તેઓ 1957માં પ્રથમ વખત લોકસભામાં ચૂંટાઈને આવ્યા. ‘PM India’ના સત્તાવાર પેજ અનુસાર, વાજપેયી લાંબા સમય સુધી સંસદમાં સક્રિય રહ્યા હતા, જેમાં તેઓ લોકસભામાં નવ વખત અને રાજ્યસભામાં બે વખત ચૂંટાયા હતા. તેઓ વડાપ્રધાન, વિદેશ મંત્રી, લોકસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતા અને અનેક સંસદીય સમિતિઓમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાઓમાં રહ્યા હતા.
આ લાંબી સંસદીય યાત્રાએ તેમને માત્ર એક નેતા નહીં, પણ ભારતીય સંસદીય પરંપરાઓના ખરા પ્રતિનિધિ બનાવ્યા. વાજપેયીની સૌથી મોટી ખાસિયત એ હતી કે તેઓ પોતાના પક્ષની વિચારધારા છોડતા નહોતા, પરંતુ તેને એવી ભાષામાં રજૂ કરતા કે વિરોધી પણ સાંભળે. તેઓ જ્યારે રાષ્ટ્રવાદની વાત કરતા ત્યારે તેમાં ઉગ્રતાને બદલે ઊંડી દેશભક્તિ ડોકાતી. તેઓ સાંસ્કૃતિક ઓળખની વાત કરતા, પણ સંવિધાનની મર્યાદાઓનું ચુસ્ત પાલન કરતા. તેઓ કોંગ્રેસની ટીકા કરતા, પણ ક્યારેય વ્યક્તિદ્વેષનું રાજકારણ કરતા નહોતા. આ ગુણ ભાજપ માટે ભવિષ્યમાં અમૂલ્ય સાબિત થયો.
1980: ભાજપનો જન્મ અને અટલનું પ્રથમ નેતૃત્વ
પાછલા ભાગમાં આપણે વિગતવાર જોયું કે 6 એપ્રિલ 1980ના રોજ ભારતીય જનતા પાર્ટીનો જન્મ થયો. જનતા પાર્ટીના આંતરિક વિખવાદ, ‘ડ્યુઅલ મેમ્બરશિપ’ વિવાદ અને પૂર્વ જનસંઘના નેતાઓની નવી રાજકીય શોધમાંથી ભાજપ ઊભો થયો. આ નવા પક્ષને પ્રથમ રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ તરીકે અટલ બિહારી વાજપેયી જેવું મૃદુ નેતૃત્વ મળ્યું.
તે સમયનો ભાજપ આજના ભાજપથી ઘણો અલગ હતો. પક્ષે “ગાંધીવાદી સમાજવાદ” જેવી ઉદાર ભાષા અપનાવી હતી. તે સમયે ભાજપ તાત્કાલિક ટકરાવની રાજનીતિ કરવાને બદલે વ્યાપક સ્વીકાર્યતા શોધતો પક્ષ હતો. વાજપેયી આ શોધ માટે સૌથી યોગ્ય ચહેરો હતા કારણ કે તેઓ પક્ષના મૂળ સાથે જોડાયેલા હતા, છતાં તેમની છબી કડક વિચારધારાના ચોકઠાથી ઘણી આગળ નીકળી ગઈ હતી.
પરંતુ શરૂઆત બિલકુલ સરળ નહોતી. 1984ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપ માત્ર 2 બેઠકો સુધી સીમિત રહ્યો. આ પરિણામ પક્ષ માટે એક મોટો આઘાત હતો. રાજીવ ગાંધીની લહેર, ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા પછીનું ભાવુક રાષ્ટ્રીય વાતાવરણ અને નવા પક્ષની અનિશ્ચિત ઓળખ આ બધાએ ભાજપને રાજકીય તળિયે ધકેલી દીધો હતો. ચૂંટણી પરિણામોના સત્તાવાર આંકડાઓ માટે ‘Election Commission of India’ના લોકસભા ચૂંટણી અહેવાલો મુખ્ય આધાર છે.
પરાજયના આ કપરા કાળમાં પણ અટલજીના શબ્દોએ કાર્યકરોમાં નવો પ્રાણ ફૂંક્યો હતો. તેમની એ પ્રસિદ્ધ પંક્તિઓ આજે પણ ભાજપના ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત છે:
"હાર નહીં માનુંગા, રાર નહીં ઠાનુંગા, કાલ કે કપાલ પર લિખતા મિટાતા હૂં, ગીત નયા ગાતા હૂં..."
અહીંથી જ એક મહત્વનો પાઠ શરૂ થયો: ભાજપને માત્ર વિચારધારા પૂરતી નથી, તેને સ્વીકાર્યતા, મજબૂત સંગઠન, નેતૃત્વ અને નવી રાજકીય ભાષાની પણ જરૂર છે. વાજપેયી આ રણનીતિમાં “ભાષા” અને “વિશ્વાસ”ના મુખ્ય શિલ્પી હતા.
વાજપેયીની વાણી: ભાજપનો નરમ અને વિશ્વસનીય ચહેરો
ભારતીય રાજકારણમાં ઓજસ્વી ભાષણ કરનારા નેતાઓ ઘણાં થયા, પરંતુ વાજપેયી જેવા વક્તા બહુ ઓછા થયા છે. તેમના ભાષણોમાં ત્રણ વાતો વિશેષ રૂપે ઉભરી આવતી:
પહેલી વિચારની સ્પષ્ટતા: તેઓ ક્યારેય અસ્પષ્ટ કે ગોળમટોળ વાતો નહોતા કરતા. દેશહિત, લોકશાહી, આંતરિક સુરક્ષા, વિદેશ નીતિ કે ગરીબી; વિષય ગમે તે હોય, તેઓ પક્ષનું સ્થાન અત્યંત સ્પષ્ટતાથી મૂકતા.
બીજું ભાષાની મર્યાદા: તેઓ રાજકીય વિરોધીઓને ક્યારેય પોતાના ‘દુશ્મન’ માનતા નહોતા. આ કારણે તેમના ભાષણો ટીવી પર જોનારા સામાન્ય નાગરિકને એવી પ્રતીતિ થતી કે આ માણસ સત્તા માટે ઉતાવળો નથી, પણ ગંભીર સંવાદ માટે સદાય તૈયાર છે.
ત્રીજું ભાવનાનો સચોટ ઉપયોગ: વાજપેયી મૂળભૂત રીતે કવિ હતા. તેઓ જાણતા હતા કે રાજકારણ માત્ર શુષ્ક આંકડાનો ખેલ નથી; તે લાગણી, સ્મૃતિ અને આશાનો વિષય છે. તેઓ જનતાને ઉશ્કેરવાને બદલે તેમને વિચારવા મજબૂર કરતા.
આ શૈલી ભાજપ માટે ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થઈ. કારણ કે 1980 અને 90ના દાયકામાં ભાજપ સામે એક મોટી રાજકીય દિવાલ હતી; ઘણા પક્ષો અને વર્ગો તેને “અસ્પૃશ્ય” અથવા “એકલું” ગણતા હતા. વાજપેયી એ અભેદ દિવાલમાં પાડેલી પહેલી મોટી બારી હતા.
1996: 13 દિવસની સરકાર, પણ અમર સંસદીય ક્ષણ
1996ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપ સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ઉભરી આવ્યો. તે સમય સુધી પક્ષ 1984ની 2 બેઠકોના આઘાતમાંથી ઘણો આગળ નીકળી ગયો હતો. 1996માં ભાજપે 161 બેઠકો જીતી અને વાજપેયીએ પ્રથમવાર વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લીધા. પરંતુ બહુમતી ન મળતાં તેમની સરકાર માત્ર 13 દિવસ જ ટકી શકી.
ઘણી વાર સામાન્ય નેતાઓ માટે આ એક રાજકીય પરાજય હોત, પણ વાજપેયી માટે આ એક ઐતિહાસિક ક્ષણ બની ગઈ. વિશ્વાસ પ્રસ્તાવ દરમિયાન લોકસભામાં તેમણે જે રીતે સરકાર છોડવાની તૈયારી દર્શાવી, તે ભારતીય સંસદીય ઇતિહાસમાં આજે પણ આદરપૂર્વક યાદ કરવામાં આવે છે. ‘Sansad’ના ડિજિટલ આર્કાઇવમાં 1996ની વિશ્વાસ પ્રસ્તાવ ચર્ચાના રેકોર્ડ્સ ઉપલબ્ધ છે.
આ ઘટના ભાજપ માટે ‘ટર્નિંગ પોઇન્ટ’ સાબિત થઈ. કારણ કે દેશે પહેલી વાર જોયું કે ભાજપ સત્તાની લાલચ માટે સંસદીય પરંપરાઓ અને નીતિમત્તા તોડવા તૈયાર નથી. વાજપેયીએ સંખ્યાબળ સામે માથું ઝુકાવ્યું, પરંતુ રાજકીય આત્મવિશ્વાસ ગુમાવ્યો નહીં. આ દિવસથી ભાજપને ફક્ત એક આંદોલનકારી પક્ષ નહીં, પણ સંસદીય સત્તા ચલાવી શકે તેવા ગંભીર પક્ષ તરીકે જોવાની શરૂઆત થઈ.
ગઠબંધન કળા: જ્યાં અટલનો અસલી રાજકીય જાદુ દેખાયો
1990ના દાયકામાં ભારતીય રાજકારણ ‘ગઠબંધન યુગ’માં પ્રવેશી ગયું હતું. કોંગ્રેસનું એકછત્રી પ્રભુત્વ ઘટી રહ્યું હતું અને પ્રાદેશિક પક્ષો અત્યંત મજબૂત બની રહ્યા હતા. ઉત્તર, દક્ષિણ, પૂર્વ અને પશ્ચિમ ભારતની રાજકીય જરૂરિયાતો અને આકાંક્ષાઓ અલગ હતી. આવા સમયમાં ભાજપ માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન હતો - શું બીજા પ્રાદેશિક પક્ષો ભાજપ સાથે જોડાવા તૈયાર થશે?
અહીં વાજપેયીનું નેતૃત્વ નિર્ણાયક બન્યું. તેમની વ્યક્તિગત વિશ્વસનીયતા, સંવાદની અનોખી શૈલી અને મધ્યમ છબીએ અનેક પ્રાદેશિક પક્ષોને ભાજપની નજીક આવવા માટે સહજ બનાવ્યા. 1998માં ભાજપે 182 બેઠકો જીતી અને વાજપેયી ફરી વડાપ્રધાન બન્યા. 1999માં ફરી ભાજપે 182 બેઠકો મેળવી અને NDA (National Democratic Alliance) સાથે એક સ્થિર સરકાર રચી. 1999ની ચૂંટણીમાં NDAને બહુમતી મળતાં વાજપેયી સરકાર 2004 સુધી ચાલી. આઝાદ ભારતના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત કોઈ બિન-કોંગ્રેસી વડાપ્રધાને પાંચ વર્ષનો સંપૂર્ણ કાર્યકાળ પૂર્ણ કર્યો હતો.
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-1: 'માત્ર બે બેઠકોના શૂન્યાવકાશથી સત્તાના શિખર સુધી...' : ભારતીય રાજકારણનો નકશો બદલી નાખનારી ભાજપની ઐતિહાસિક સફર
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-2: કેવી રીતે થયો વિશ્વની સૌથી મોટી રાજકીય પાર્ટીનો ઉદય? : ભાજપ પૂર્વે શું હતું? જાણો જનસંઘથી શરૂ થયેલા ભાજપના સંઘર્ષની કહાની
આ માત્ર આંકડાની જીત નહોતી, પણ આ ‘સ્વીકાર્યતા’ની જીત હતી. વાજપેયી એવા નેતા હતા જેમની સાથે દક્ષિણના પક્ષો, પૂર્વના પક્ષો અને ઉત્તર ભારતના સાથીઓ આરામથી વાત કરી શકતા. તેઓ ગઠબંધનને માત્ર સત્તા ગણતા નહોતા; તેઓ તેને રાજકીય વ્યવસ્થાપન અને વિશ્વાસનું માધ્યમ માનતા. આ જ કળા આજના ભાજપ માટે પણ પાઠરૂપ છે. 2014 અને 2019માં ભાજપને પોતાની સ્પષ્ટ બહુમતી મળી હતી, છતાં 2024 પછી ફરી ગઠબંધન રાજકારણનું મહત્વ વધ્યું છે. આવી પરિસ્થિતિમાં વાજપેયી યુગ ફરી યાદ આવે છે જ્યાં નેતૃત્વનો અર્થ માત્ર જીતવું નહીં, પણ સૌને સાથે જોડીને ચાલવાની ક્ષમતા પણ હતો.
પોખરણ-II: જ્યારે અટલ સરકારે વિશ્વને ભારતની અડગતાનો પરિચય કરાવ્યો
અટલ બિહારી વાજપેયીને માત્ર એક મૃદુભાષી વક્તા, સંવેદનશીલ કવિ કે ગઠબંધન સરકારોના કુશળ સંચાલક તરીકે જોવા એ સિક્કાની એક જ બાજુ છે. તેમના વ્યક્તિત્વનું બીજું અત્યંત પ્રભાવશાળી પાસું હતું—રાષ્ટ્રીય હિત માટે જરૂર પડે ત્યારે કઠોર અને સાહસિક નિર્ણયો લેવાની અદમ્ય હિંમત. મે 1998માં વડાપ્રધાન પદના શપથ લીધાના ગણતરીના દિવસોમાં જ વાજપેયી સરકારે રાજસ્થાનના પોખરણમાં સફળ પરમાણુ પરીક્ષણો કરીને વિશ્વને ચોંકાવી દીધું. 11 અને 13 મે, 1998ના રોજ થયેલા આ પરીક્ષણો ‘પોખરણ-II’ તરીકે ઓળખાયા. આ ઘટનાએ વૈશ્વિક મંચ પર સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો કે ભારત પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા (Strategic Autonomy) બાબતે કોઈ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ સામે ઝૂકવા તૈયાર નથી.
પરંતુ આ માર્ગ જરાય આસાન નહોતો. આ પરીક્ષણો પછી અમેરિકા સહિતના વિકસિત દેશોએ ભારત પર આકરા આર્થિક પ્રતિબંધો લાદ્યા અને વૈશ્વિક સ્તરે ભારતને અલગ-થલગ કરવાના પ્રયાસો થયા. તેમ છતાં, વાજપેયી સરકારે અત્યંત મક્કમતાપૂર્વક આ નિર્ણયને ભારતની સુરક્ષા અનિવાર્યતા અને વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતાના ગૌરવ તરીકે પ્રસ્તુત કર્યો. અહીં વાજપેયીની મુત્સદ્દીગીરી ફરી એકવાર પ્રગટ થઈ; એક તરફ તેઓ વિશ્વને શાંતિનો પયગામ આપતા રહ્યા, તો બીજી તરફ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના મુદ્દે ભારતને નબળું દેખાવા ન દીધું. ભાજપ માટે આ ઐતિહાસિક ક્ષણ હતી, કારણ કે પોખરણ-II પછી પક્ષની છબી માત્ર એક ‘વિચારધારા આધારિત પક્ષ’ મટીને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પર અડગ નિર્ણય લઈ શકે તેવી ‘પરિપક્વ શાસક શક્તિ’ તરીકે વધુ દ્રઢ બની.
લાહોરથી કારગિલ સુધી: શાંતિની પહેલ અને યુદ્ધની અગ્નિપરીક્ષા
વાજપેયી યુગની સૌથી નાટ્યાત્મક અને કૂટનીતિક ઉથલપાથલ લાહોર બસ યાત્રા અને કારગિલ યુદ્ધ વચ્ચેના ઘટનાક્રમમાં જોવા મળે છે. ફેબ્રુઆરી 1999માં અટલ બિહારી વાજપેયીએ બસ દ્વારા લાહોરની યાત્રા કરીને એક નવો ઇતિહાસ રચ્યો. આ માત્ર રાજદ્વારી ઘટના નહોતી, પરંતુ દક્ષિણ એશિયાના બે પરમાણુ સશસ્ત્ર પડોશી દેશો વચ્ચે શાંતિ સ્થાપવાનો એક અત્યંત પ્રતીકાત્મક અને ગંભીર પ્રયાસ હતો. વાજપેયીએ દુનિયાને બતાવ્યું કે ભારત મજબૂત હોવા છતાં શાંતિ અને સૌહાર્દ માટે સંવાદનો માર્ગ ક્યારેય છોડતું નથી.
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-3: નેહરુ કેબિનેટનું મંત્રીપદ ઠુકરાવી ભોગવ્યો જેલવાસ! : રાષ્ટ્રવાદ માટે નાંખ્યો જનસંઘનો પાયો, બસ ત્યાંથી શરૂ થઈ દુનિયાના સૌથી મોટા રાજકીય પક્ષની વિચારયાત્રા
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-4: 'સબકા સાથ, સબકા વિકાસ'ના અસલી જનક કોણ? : ભાજપ આજે જે બોલે છે, તેનું બીજ દાયકાઓ પહેલાં કોણે વાવ્યું હતું!
જોકે, આ શાંતિની પહેલના થોડા જ મહિનાઓમાં પાકિસ્તાની સેના દ્વારા કારગિલમાં કરવામાં આવેલી ઘૂસણખોરીએ ભારત સમક્ષ મોટો પડકાર ઉભો કર્યો. 1999નું કારગિલ યુદ્ધ વાજપેયી સરકાર માટે સૌથી મોટી કસોટી હતી. એક તરફ યુદ્ધના મેદાનમાં ભારતીય સૈનિકો અત્યંત પ્રતિકૂળ પહાડી વિસ્તારોમાં જીવ સટોસટની લડાઈ લડી રહ્યા હતા, ત્યારે બીજી તરફ વાજપેયી સરકાર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતનો પક્ષ મજબૂત રાખવા કૂટનીતિક મોરચે લડી રહી હતી.
ભારતે સૈન્ય કાર્યવાહી દરમિયાન ‘લાઇન ઓફ કંટ્રોલ’ (LoC) ન ઓળંગવાની જે સંયમિત નીતિ અપનાવી, તેને કારણે ભારતને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર પ્રચંડ નૈતિક અને રાજદ્વારી સમર્થન મળ્યું. કારગિલ વિજય પછી વાજપેયીની છબી એક એવા લોખંડી નેતા તરીકે ઉભરી આવી, જે શાંતિ માટે હાથ લંબાવવાની ઉદારતા ધરાવે છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે કોઈ પણ પ્રકારનું સમાધાન સહન કરતા નથી. આ યુદ્ધનો રાજકીય પ્રભાવ પણ એટલો જ વ્યાપક રહ્યો. 1999ની લોકસભા ચૂંટણીમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વાજપેયીના મક્કમ નેતૃત્વના મુદ્દે જનતાએ ભાજપ અને NDAને ફરી સત્તા સોંપી, જેના પરિણામે વાજપેયી સરકાર 2004 સુધીનો પોતાનો પાંચ વર્ષનો સ્થિર કાર્યકાળ પૂર્ણ કરવામાં સફળ રહી.
વડાપ્રધાન તરીકે છબી: રાષ્ટ્રવાદ અને વ્યવહારુ શાસન વચ્ચેનું સંતુલન
વાજપેયીનું વડાપ્રધાનપદ અનેક સાહસિક અને દૂરંદેશી નિર્ણયો માટે યાદ કરવામાં આવે છે. 1998ના પોખરણ-II પરમાણુ પરીક્ષણોએ ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે એક નવી વ્યૂહાત્મક ઓળખ આપી. આ પગલાંથી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો પણ આવ્યા, પણ વાજપેયી સરકારે તેને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી મક્કમતાથી રજૂ કર્યું.
બીજી તરફ, લાહોર બસ યાત્રા દ્વારા તેમણે પાકિસ્તાન સાથે શાંતિનો ઉદાત્ત સંદેશ આપ્યો, અને પછી કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન અત્યંત કડક સૈન્ય-રાજકીય પ્રતિસાદ આપ્યો. આ બંને ઘટનાઓએ વાજપેયીની છબીમાં એક અનોખું સંતુલન ઉમેર્યું — તેઓ શાંતિની પહેલ કરવામાં પણ અગ્રેસર હતા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પર દૃઢતા બતાવવામાં પણ મક્કમ હતા.
તેમના સમયમાં રાષ્ટ્રીય રાજમાર્ગ વિકાસ (સુવર્ણ ચતુર્ભુજ), પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના, ટેલિકોમ ક્રાંતિ અને આર્થિક સુધારાની પ્રક્રિયાને વેગ મળ્યો. ‘PM India’ના સત્તાવાર જીવનવૃત્તમાં તેમને દેશની આંતરિક અને વિદેશ નીતિને આધુનિક ઘાટ આપવામાં સક્રિય ભાગીદાર તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. વાજપેયી સરકારનું બીજું મહત્વનું પાસું એ હતું કે તેઓએ ભાજપને “શાસન કરી શકે તેવા પક્ષ” તરીકે સ્થાપિત કર્યો. અગાઉ ભાજપને મુખ્યત્વે વિરોધ પક્ષ અથવા આંદોલનકારી પક્ષ તરીકે જોવામાં આવતો, પણ વાજપેયી યુગે બતાવ્યું કે ભાજપ અર્થતંત્ર અને વિદેશ નીતિમાં પણ પરિપક્વતા બતાવી શકે છે.
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-5: ઇમરજન્સીએ ઉતાર્યો "India is Indira, and Indira is India" નો ફાંકો : “સિંહાસન ખાલી કરો કે જનતા આતી હૈ.” ના નારાએ રોપ્યું ભાજપના ઉદયનું બીજ
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-6: 6 એપ્રિલ 1980: જનતા પ્રયોગના પતનથી ‘કમળ’ના ઉદય સુધી : ભારતીય જનતા પાર્ટીના જન્મની સંઘર્ષગાથા
મર્યાદા અને ટીકા: અટલ પણ પ્રશ્નોથી પર નહોતા
કોઈ પણ નિષ્પક્ષ વિશ્લેષણ ત્યારે જ સચોટ બને જ્યારે તેની મર્યાદાઓ પણ તપાસવામાં આવે. વાજપેયી યુગ સંપૂર્ણ વિવાદમુક્ત નહોતો. 1999નું કંદહાર વિમાન અપહરણ અને ત્યારબાદ આતંકવાદીઓને છોડવાનો કઠિન નિર્ણય આજે પણ ચર્ચાનો વિષય છે. કારગિલ યુદ્ધ પહેલાંની ગુપ્તચર ખામીઓ અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠ્યા હતા. 2002ના ગુજરાત રમખાણોના સમયે વડાપ્રધાન તરીકે વાજપેયીની ભૂમિકા અને તેમની ‘રાજધર્મ’ અંગેની પ્રતિક્રિયાઓ પર રાજકીય ચર્ચાઓ લાંબા સમયથી ચાલતી રહી છે. 2004ની “ઇન્ડિયા શાઇનિંગ” (India Shining) ઝુંબેશને પણ ઘણાં વિશ્લેષકો સામાન્ય ગરીબ અને ગ્રામીણ મતદારોની વાસ્તવિક ચિંતાઓથી દૂરની એક ભૂલ ગણાવે છે.
આ ટીકાઓ સમજવી જરૂરી છે, કારણ કે વાજપેયીને સમજવા માટે તેમને માત્ર મહિમામંડિત કરવા પૂરતું નથી. તેઓ વિરાટ નેતા હતા, પરંતુ મોટા નેતાઓના નિર્ણયો પણ મોટા પ્રશ્નો જન્માવે છે. પરંતુ આ બધાની વચ્ચે એક વાત નિર્વિવાદ રહી વાજપેયી પ્રત્યે રાજકીય વિરોધીઓમાં પણ વ્યક્તિગત સન્માન હતું. તેમની સભ્ય ભાષા, સંસદીય વર્તન અને લોકશાહી પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાએ તેમને અલગ સ્થાન આપ્યું. 1994માં તેમને ‘Best Parliamentarian’ તરીકે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેનો ઉલ્લેખ ‘PM India’ના સત્તાવાર પેજ પર પણ છે.
ભાજપ માટે વાજપેયી કેમ અત્યંત જરૂરી હતા?
ભાજપના ઉદયની આ સંઘર્ષગાથામાં અનેક શક્તિઓએ કામ કર્યું છે. સંઘની મજબૂત કેડર, જનસંઘની વિચારધારા, અડવાણીનું અતુલ્ય સંગઠન, રામ જન્મભૂમિ આંદોલન, અને પછી નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહ યુગની આધુનિક ચૂંટણી મશીનરી. પરંતુ આ આખી યાત્રામાં વાજપેયીનું સ્થાન અનોખું અને અજોડ છે. તેમણે ભાજપને ત્રણ મોટી ભેટ આપી:
ભાષાની સ્વીકાર્યતા: તેમણે પક્ષની વિચારધારાને એવી ભાષામાં મૂકી કે મધ્યમવર્ગનો મતદાર ડરવાને બદલે તેમને સાંભળે અને વિશ્વાસ કરે.
સંસદીય ગૌરવ: તેમણે બતાવ્યું કે એક વિચારધારાત્મક પક્ષ પણ લોકશાહી પરંપરાઓનું ચુસ્ત પાલન કરી શકે છે.
ગઠબંધનક્ષમતા: તેમણે ભાજપને રાજકીય રીતે એકલું પાડી દેવામાં આવેલા પક્ષમાંથી રાષ્ટ્રીય ગઠબંધનના કેન્દ્રમાં લાવી મૂક્યો.
આ ત્રણેય બાબતો વગર ભાજપ આજે જે સ્થાને છે ત્યાં કદાચ પહોંચી શક્યો હોત કે નહીં તે એક મોટો સંશોધનનો વિષય છે.
મોદી-શાહ યુગ માટે અટલનો વારસો
આજના ભાજપમાં નરેન્દ્ર મોદીનો અજોડ કરિશ્મા, કલ્યાણકારી યોજનાઓની સીધી પહોંચ અને અમિત શાહનું મજબૂત સંગઠન અત્યંત મહત્વનું છે. પરંતુ આધુનિક ભાજપની જમીન પર એક પાયાનો પથ્થર વાજપેયી યુગે મૂક્યો હતો. મોદી અને શાહે ભાજપને ‘પ્રચંડ બહુમતી’નો પક્ષ બનાવ્યો, પણ વાજપેયીએ ભાજપને ‘સ્વીકાર્ય રાષ્ટ્રીય વિકલ્પ’ બનાવ્યો. આ બંને વાક્યોની વચ્ચે ભાજપનો અડધી સદીનો ઇતિહાસ છુપાયેલો છે. વાજપેયીનો વારસો આજે પણ ભાજપ માટે એટલો જ ઉપયોગી છે. ખાસ કરીને ત્યારે, જ્યારે ભારત જેવી વિવિધતાભરી લોકશાહીમાં માત્ર જીતવું પૂરતું નથી; જુદા પ્રદેશો, ભાષાઓ અને સહયોગીઓને સાથે રાખવું પણ જરૂરી છે.
અંતિમ શબ્દ: અટલ નામ કેમ અટલ રહ્યું?
અટલ બિહારી વાજપેયી ભાજપના પ્રથમ અધ્યક્ષ હતા, પરંતુ તેમની ભૂમિકા માત્ર સંગઠનના હોદ્દાથી સમજાઈ શકતી નથી. તેઓ એક યુગનો ‘નરમ ચહેરો’ હતા. તેઓ વિચારધારાના પ્રખર પ્રતિનિધિ હતા, છતાં સંવાદના દરવાજા ક્યારેય બંધ કરતા નહોતા. તેઓ પ્રખર રાષ્ટ્રવાદી હતા, પણ સંસદીય શિષ્ટતાના પક્ષમાં સદાય ઊભા રહેતા. તેમની સૌથી મોટી રાજકીય સિદ્ધિ કદાચ એ નહોતી કે તેઓ વડાપ્રધાન બન્યા; સૌથી મોટી સિદ્ધિ એ હતી કે તેમણે લાખો ભારતીયોને વિશ્વાસ અપાવ્યો. “ભાજપ પણ સફળતાપૂર્વક દેશ ચલાવી શકે છે.” અને તેથી જ અટલ બિહારી વાજપેયી ભાજપના ઇતિહાસમાં માત્ર એક અધ્યાય નથી, પણ તેઓ એ અવાજ છે, જેણે પક્ષને મંચ પરથી ઊઠાવીને સામાન્ય લોકોના દિલ સુધી પહોંચાડ્યો.
આગામી ભાગમાં... ભાગ 8: “અડવાણીની રથયાત્રા: જેણે ભાજપની રાજકીય દિશા બદલી નાખી”
આગામી ભાગમાં આપણે વાત કરીશું લાલકૃષ્ણ અડવાણીની; તે નેતાની, જેમણે ભાજપને આંદોલન, સંગઠન અને કેડર શક્તિ દ્વારા નવી દિશા આપી. રથયાત્રા, રામ જન્મભૂમિ આંદોલન અને ભાજપના ઝડપી ઉદયની પાછળ અડવાણીની ભૂમિકા શું હતી?
