ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી: જનસંઘનું પ્રથમ બીજ, જ્યાંથી ભાજપની વિચારયાત્રા શરૂ થઈ
એક વ્યક્તિ, એક વિચાર અને રાષ્ટ્રીય એકતાનો એક અડગ સંકલ્પ—શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી વિના ભાજપની કહાની અધૂરી છે. ભારત જ્યારે આઝાદ થયું ત્યારે દેશના રાજકારણમાં એક જ વિશાળ પ્રવાહ દેખાતો હતો—કૉંગ્રેસનો. પરંતુ એ જ સંધિકાળમાં એક એવા મનીષીનો ઉદય થયો, જેણે સત્તાની સર્વોપરિતા કરતાં વિચારધારાને વધુ મહત્વ આપ્યું.
નેહરુ કેબિનેટમાં પ્રતિષ્ઠિત મંત્રીપદ સંભાળ્યું હોવા છતાં, જ્યારે સિદ્ધાંતોની વાત આવી ત્યારે તેમણે ક્ષણભરનો પણ વિલંબ કર્યા વિના રાજીનામું ધરી દીધું. કાશ્મીરના મુદ્દે જેલવાસ ભોગવ્યો અને ત્યાંથી તેઓ ક્યારેય જીવતા પાછા ન ફર્યા. આ વ્યક્તિત્વ એટલે—ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી.
આજે ભારતીય જનતા પાર્ટી વિશ્વની સૌથી મોટી રાજકીય પાર્ટીઓમાં ગણાય છે, પરંતુ તેની વિચારયાત્રાનો પ્રથમ રાજકીય નકશો જો કોઈએ કંડાર્યો હોય, તો તે ડૉ. મુખર્જીએ. તેઓ માત્ર એક નેતા નહોતા; તેઓ એક પ્રકાંડ શિક્ષણવિદ્, કાનૂનજ્ઞ, પ્રખર સંસદીય વક્તા અને સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ સબળ વૈકલ્પિક રાજકીય અવાજ હતા.
બંગાળથી દિલ્હીની રાજનીતિ સુધી: એક અસાધારણ પ્રારંભ
શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીનો જન્મ 6 જુલાઈ, 1901ના રોજ કલકત્તામાં થયો હતો. તેમના પિતા સર આશુતોષ મુખર્જી શિક્ષણ જગતનું એક આદરણીય નામ હતું, જેના કારણે શ્યામાપ્રસાદને બાળપણથી જ બૌદ્ધિક વાતાવરણ અને જાહેરજીવનના સંસ્કારો વારસામાં મળ્યા. તેમણે કલકત્તાની પ્રેસિડન્સી કોલેજ અને લંડનની 'લિંકન્સ ઇન' (Lincoln’s Inn) ખાતે ઉચ્ચ અભ્યાસ કર્યો. માત્ર 33 વર્ષની યુવાન વયે, 1934થી 1938 દરમિયાન તેઓ કલકત્તા યુનિવર્સિટીના વાઇસ-ચાન્સેલર પદે રહ્યા. પંડિત નેહરુ મેમોરિયલ મ્યુઝિયમ એન્ડ લાઇબ્રેરી (PMML)ના સત્તાવાર દસ્તાવેજો મુજબ, તેઓ 1924માં કલકત્તા યુનિવર્સિટીના સેનેટ સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા અને ત્યારબાદ બંગાળ વિધાન પરિષદમાં પણ સક્રિય રહ્યા.
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-1: 'માત્ર બે બેઠકોના શૂન્યાવકાશથી સત્તાના શિખર સુધી...' : ભારતીય રાજકારણનો નકશો બદલી નાખનારી ભાજપની ઐતિહાસિક સફર
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-2: કેવી રીતે થયો વિશ્વની સૌથી મોટી રાજકીય પાર્ટીનો ઉદય? : ભાજપ પૂર્વે શું હતું? જાણો જનસંઘથી શરૂ થયેલા ભાજપના સંઘર્ષની કહાની
આ પૃષ્ઠભૂમિ સમજવી અત્યંત આવશ્યક છે, કારણ કે મુખર્જી માત્ર રસ્તા પરના આંદોલનકારી નહોતા. તેઓ શાસન, કાનૂન અને વહીવટીતંત્રની આંતરિક સમજ ધરાવતા મુત્સદ્દી હતા. તેમની રાજનીતિમાં રાષ્ટ્રવાદની ભાવનાની સાથે સાથે મજબૂત તર્ક અને બૌદ્ધિકતાનો સમન્વય હતો.
કૉંગ્રેસ યુગમાં વૈકલ્પિક વિચારધારાનો ઉદય
આઝાદીના પ્રારંભિક વર્ષોમાં ભારતનું રાજકારણ સંપૂર્ણપણે કૉંગ્રેસ કેન્દ્રિત હતું. સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં કૉંગ્રેસનું પ્રદાન અજોડ હતું, પરંતુ આઝાદી પછી એક પાયાનો પ્રશ્ન ઊભો થયો—શું ભારતીય લોકતંત્રમાં કૉંગ્રેસ સિવાયનો કોઈ સંગઠિત રાષ્ટ્રીય વિકલ્પ હોઈ શકે?
ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી આ પ્રશ્નનો પ્રથમ સચોટ જવાબ બન્યા. શરૂઆતમાં તેમનો સંબંધ હિંદુ મહાસભા સાથે રહ્યો, પરંતુ તેઓ રાજકારણને કોઈ એક સમુદાયના સીમિત ચોકઠામાં બાંધવા નહોતા માંગતા. મહાત્મા ગાંધીની હત્યા પછીના અત્યંત સંવેદનશીલ વાતાવરણમાં તેમણે ધીમે ધીમે એક નવો માર્ગ પ્રશસ્ત કર્યો અને 1951માં ભારતીય જનસંઘની સ્થાપના કરી. ભાજપના સત્તાવાર ઇતિહાસ મુજબ, 21 ઓક્ટોબર 1951ના રોજ દિલ્હીની રાઘોમલ ગર્લ્સ હાઈસ્કૂલમાં જનસંઘનો પાયો નંખાયો અને ડૉ. મુખર્જી તેના પ્રથમ રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ બન્યા.
આ ઘટના ભારતીય રાજનીતિમાં સીમાચિહ્નરૂપ હતી. નવા રચાયેલા બંધારણ અને પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણીની તૈયારીઓ વચ્ચે મુખર્જીએ ઘોષણા કરી કે ભારતને એક એવા મજબૂત, રાષ્ટ્રવાદી અને વિચારધારા આધારિત વિરોધ પક્ષની જરૂર છે જે કૉંગ્રેસની નીતિઓનો પૂરક નહીં, પણ મક્કમ વિકલ્પ બની શકે.
નેહરુ કેબિનેટમાં સ્થાન અને સૈદ્ધાંતિક મતભેદો
આઝાદી બાદ ડૉ. મુખર્જી પંડિત જવાહરલાલ નેહરુની પ્રથમ અંતરિમ કેબિનેટમાં ઉદ્યોગ અને પુરવઠા મંત્રી તરીકે સામેલ થયા હતા. ઇતિહાસના પાનાઓમાં આ સત્ય ઘણીવાર દબાઈ જાય છે કે તેઓ સ્વતંત્ર ભારતની પ્રથમ સરકારના સ્તંભ હતા. PMMLના દસ્તાવેજોમાં તેમના 1947થી 1950 સુધીના મંત્રીકાળનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે.
જોકે, સરકારમાં હોવા છતાં તેઓ દરેક નીતિ સાથે સહમત નહોતા. ખાસ કરીને પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં હિંદુ લઘુમતીઓ પર થતા અત્યાચારો અને 'નેહરુ-લિયાકત કરાર' અંગે તેમણે ઉગ્ર વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. તેમના મતે, આ કરાર ભારતના હિતો અને લઘુમતીઓની સુરક્ષા સાથે બાંધછોડ સમાન હતો. પરિણામે, 1950માં તેમણે મંત્રીપદેથી રાજીનામું આપી દીધું. આ રાજીનામું માત્ર એક વ્યક્તિગત વિરોધ નહોતો, પણ ભારતીય લોકશાહીમાં એક નવી પરંપરાની શરૂઆત હતી—કે જ્યારે વિચારધારા અને સત્તા વચ્ચે સંઘર્ષ થાય, ત્યારે રાષ્ટ્રહિતમાં સત્તાનો ત્યાગ કરવો એ જ શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે.
જનસંઘ: એક નાનકડો દીવો જે વટવૃક્ષ બન્યો
1951માં જ્યારે ભારતીય જનસંઘની સ્થાપના થઈ, ત્યારે તેની પાસે નહોતું મજબૂત ભંડોળ કે નહોતો મીડિયાનો સાથ. તેમની પાસે માત્ર એક સ્પષ્ટ વિચારધારા, મુઠ્ઠીભર સમર્પિત કાર્યકર્તાઓ અને ડૉ. મુખર્જીનું પ્રભાવશાળી નેતૃત્વ હતું.
1951-52ની પ્રથમ લોકસભા ચૂંટણીમાં જનસંઘે 94 બેઠકો પર નસીબ અજમાવ્યું અને 3 બેઠકો પર વિજય મેળવ્યો. ચૂંટણી પંચના આંકડા અનુસાર, ભારતીય જનસંઘને કુલ 32,46,361 મતો મળ્યા હતા અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે તેમનો મત હિસ્સો 3.06% રહ્યો હતો. આજની ભાજપની પ્રચંડ બહુમતી સામે આ આંકડો ભલે નાનો લાગે, પરંતુ તે સમયે સંસદમાં એ ત્રણ બેઠકો ભારતની વૈકલ્પિક રાજનીતિના ત્રણ મજબૂત દીવા સમાન હતી.
“એક દેશ, એક વિધાન, એક નિશાન”: કાશ્મીર માટે સર્વોચ્ચ બલિદાન
ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીના જીવનનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને કરુણ અધ્યાય કાશ્મીર સાથે જોડાયેલો છે. તેમનો મૂળભૂત તર્ક હતો કે જો ભારત એક અખંડ રાષ્ટ્ર છે, તો તેમાં 'બે બંધારણ, બે વડાપ્રધાન અને બે ધ્વજ' (દો વિધાન, દો પ્રધાન, દો નિશાન) જેવી વ્યવસ્થા ક્યારેય ન હોઈ શકે. તે સમયે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પ્રવેશવા માટે ભારતીય નાગરિકોએ 'પરમિટ' લેવી પડતી હતી, જેનો મુખર્જીએ સખત વિરોધ કર્યો.
1953માં આ 'પરમિટ સિસ્ટમ'ને પડકારવા માટે તેઓ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પ્રવેશ્યા. ત્યાં તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી અને કસ્ટડી દરમિયાન 23 જૂન, 1953ના રોજ શંકાસ્પદ સંજોગોમાં તેમનું નિધન થયું. ભાજપ આજે પણ તેમને કાશ્મીરના પૂર્ણ એકીકરણ માટે પ્રાણોની આહુતિ આપનાર 'બલિદાની' તરીકે પૂજનીય માને છે.
જોકે, આ મુદ્દે ઇતિહાસકારોમાં મતાંતર હોઈ શકે છે, પરંતુ એ વાત સત્ય છે કે મુખર્જીના આ આંદોલને કાશ્મીરના મુદ્દાને રાષ્ટ્રીય ફલક પર જીવંત રાખ્યો અને જનસંઘ-ભાજપની વિચારધારામાં "સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ" અને "રાષ્ટ્રીય એકતા"ને મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ બનાવી દીધા.
2019: મુખર્જીના સંકલ્પની પૂર્ણાહુતિ
5 ઓગસ્ટ, 2019ના રોજ જ્યારે નરેન્દ્ર મોદી સરકારમાં ગૃહમંત્રી અમિત શાહે કલમ 370 નાબૂદ કરવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો, ત્યારે તે ભાજપ માટે માત્ર એક રાજકીય નિર્ણય નહોતો. PIBના અહેવાલો મુજબ, જમ્મુ-કાશ્મીરની વિશેષ સ્વાયત્તતા હટાવીને તેને ભારત સાથે સંપૂર્ણ રીતે જોડવામાં આવ્યું. ભાજપના કાર્યકર્તાઓ માટે આ ક્ષણ ડૉ. મુખર્જીના દાયકાઓ જૂના સ્વપ્નની પૂર્ણાહુતિ હતી.
જોકે, કલમ 370 હટાવવા સામે લોકશાહી ઢબે વિરોધ પણ થયો, પરંતુ 11 ડિસેમ્બર 2023ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે આ નિર્ણયને બંધારણીય રીતે માન્ય રાખ્યો, જેનાથી સરકારના આ કદમને ન્યાયિક મહોર મળી.
વિચારધારાના પ્રથમ પ્રણેતા
ભાજપની સફળતા પાછળ જે સ્તંભો છે—રાષ્ટ્રવાદ, બંધારણીય એકતા અને કાર્યકર્તા આધારિત સંગઠન—તેના પાયામાં મુખર્જીના ત્રણ મુખ્ય સંદેશાઓ રહેલા છે:
વિચારધારા સર્વોપરી: રાજનીતિ માત્ર સત્તા મેળવવા માટે નહીં, પરંતુ ચોક્કસ વિચારધારાના પ્રસાર માટે હોવી જોઈએ.
રાષ્ટ્રીય અખંડિતતા: ભારતની એકતા એ માત્ર કાગળ પરની સમજૂતી નથી, પણ એક મજબૂત રાજકીય સંકલ્પ છે.
સંગઠન શક્તિ: એક મજબૂત વિકલ્પ ઊભો કરવા માટે શિસ્તબદ્ધ સંગઠન અનિવાર્ય છે.
શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીએ વાવેલું જનસંઘનું બીજ દિનદયાળ ઉપાધ્યાયના માર્ગદર્શન હેઠળ અંકુરિત થયું, અટલ બિહારી વાજપેયીએ તેને લોકપ્રિયતાનું આકાશ આપ્યું, લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ આંદોલનો દ્વારા વિસ્તરણ કર્યું અને આજે નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહની જોડીએ તેને વટવૃક્ષ બનાવીને રાષ્ટ્રીય પ્રભુત્વ અપાવ્યું છે.
નિષ્કર્ષ: એક ઐતિહાસિક સ્રોત
મુખર્જીનું મૂલ્યાંકન માત્ર એક પક્ષના સ્થાપક તરીકે કરવું પૂરતું નથી. તેમણે ભારતીય લોકશાહીને એક સશક્ત વિરોધ પક્ષ અને સ્પષ્ટ રાષ્ટ્રીય દૃષ્ટિકોણ આપ્યો. 1901થી 1953 સુધીનું તેમનું ટૂંકું જીવન ભારતના રાજકીય ઇતિહાસ પર ઊંડી છાપ છોડી ગયું છે.
ભાજપની વિચારધારા જો એક પ્રવાહિત નદી છે, તો ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી તેના પવિત્ર ગંગોત્રી સમાન છે. આજે જ્યારે પણ 'એક ભારત, શ્રેષ્ઠ ભારત'ની વાત થાય છે, ત્યારે તેની પાછળ ક્યાંક ને ક્યાંક ડૉ. મુખર્જીનો એ બુલંદ અવાજ પડઘાય છે.
આગામી ભાગમાં... ભાગ 4: દિનદયાળ ઉપાધ્યાય — ભાજપના વિચારનો આધાર
આગળ આપણે જાણીશું કે “એકાત્મ માનવવાદ” શું હતો, અંત્યોદયનો વિચાર ભાજપની નીતિઓમાં કેવી રીતે પ્રવેશીને ગરીબ કલ્યાણનો પાયો બન્યો.
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-1: 'માત્ર બે બેઠકોના શૂન્યાવકાશથી સત્તાના શિખર સુધી...' : ભારતીય રાજકારણનો નકશો બદલી નાખનારી ભાજપની ઐતિહાસિક સફર
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-2: કેવી રીતે થયો વિશ્વની સૌથી મોટી રાજકીય પાર્ટીનો ઉદય? : ભાજપ પૂર્વે શું હતું? જાણો જનસંઘથી શરૂ થયેલા ભાજપના સંઘર્ષની કહાની
