પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાય: જે વિચાર આજે પણ ભાજપની નીતિઓમાં જીવંત છે
ભારતીય જનસંઘના ઈતિહાસમાં ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીનાં યોગદાન અંગે આપણે અગાઉનાં લેખમાં જાણ્યું...આજે વાત કરીશું પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાયની...જેમણે જનસંઘનું વિચાર, સંગઠન, કાર્યકર્તા-સંસ્કૃતિ દ્વારા સંવર્ધન અને સિંચન કર્યું. મુખર્જીએ રાષ્ટ્રીય એકતા અને વૈકલ્પિક રાજકારણનો પાયો નાખ્યો, પરંતુ જનસંઘને માત્ર એક વિરોધ પક્ષ મટાડીને એક વિચારધારા આધારિત રાષ્ટ્રવ્યાપી રાજકીય આંદોલન બનાવવાનું શ્રેય નિઃસંકોચપણે દિનદયાળ ઉપાધ્યાયને ફાળે જાય છે.
દિનદયાળ ઉપાધ્યાયનો રાજકીય પ્રભાવ તેમના સત્તાસ્થાનથી નહીં, પરંતુ તેમના મૌલિક ચિંતનની ઊંડાઈથી માપવો પડે. તેઓ લાંબા સમય સુધી જાહેર મંચના કેન્દ્રમાં ચમકતા નેતા નહોતા; તેઓ નેપથ્યમાં રહીને સંગઠન ઘડનારા, કાર્યકર્તાઓને વૈચારિક દિશા આપનારા અને ભારતીય તત્વચિંતનને આધુનિક રાજકારણ સાથે જોડવાનો નિષ્ઠાપૂર્વક પ્રયાસ કરનારા મનીષી હતા.
ભાજપ આજે જ્યારે “અંત્યોદય”, “સબકા સાથ, સબકા વિકાસ”, “આત્મનિર્ભર ભારત”, “વોકલ ફોર લોકલ” કે ગરીબ કલ્યાણ જેવી નીતિઓનો ઉદ્ઘોષ કરે છે, ત્યારે તેના પાયામાં ક્યાંક ને ક્યાંક પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાયના “એકાત્મ માનવવાદ” અને “અંતિમ વ્યક્તિના ઉત્કર્ષ”નું ચિંતન સ્પષ્ટપણે દ્રષ્ટિગોચર થાય છે.
અનાથ બાળપણથી રાષ્ટ્રજીવન સુધી
દિનદયાળ ઉપાધ્યાયનો જન્મ 25 સપ્ટેમ્બર, 1916ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના મથુરા જિલ્લાના નગલા ચંદ્રભાન ગામમાં થયો હતો. અત્યંત નાની વયમાં જ તેમણે માતા-પિતાનું છત્ર ગુમાવવું પડ્યું હતું. આ વ્યક્તિગત સંઘર્ષે તેમના વ્યક્તિત્વમાં અસીમ સાદગી, સંવેદનશીલતા અને સમાજના વંચિત વર્ગ પ્રત્યે ગહન કરુણા જન્માવી. વિવિધ જીવનચરિત્રાત્મક નોંધો સાક્ષી પૂરે છે કે તેઓ અભ્યાસમાં અત્યંત તેજસ્વી હતા અને સુવ્યવસ્થિત તથા શિસ્તબદ્ધ જીવનશૈલી તેમની ઓળખ બની હતી.
1937ની આસપાસ તેઓ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સંપર્કમાં આવ્યા અને ટૂંકા સમયમાં જ તેમણે પોતાનું સંપૂર્ણ જીવન સંગઠન કાર્યને અર્પણ કરી દીધું. તેઓ પ્રચારક બન્યા—જેનો અર્થ હતો કે વ્યક્તિગત કારકિર્દી, કુટુંબ અને સુખ-સગવડોનો ત્યાગ કરીને રાષ્ટ્રીય કાર્યને જ જીવનનું લક્ષ્ય બનાવવું. આ પ્રખર નિર્ણયથી જ તેમના ભાવિ રાજકીય અને સામાજિક માર્ગની પ્રશસ્તિ થઈ.
દિનદયાળ ઉપાધ્યાયનું વ્યક્તિત્વ વિશિષ્ટ હતું. તેઓ આક્રમક ભાષણો દ્વારા ભીડને ઉશ્કેરનારા નેતા નહોતા, પરંતુ તર્કબદ્ધ દલીલો, સાદગી અને મૌલિક વિચારોની સ્પષ્ટતા દ્વારા હજારો કાર્યકર્તાઓના વૈચારિક પિંડને ઘડનારા શિલ્પી હતા. તેમની રાજનીતિમાં પ્રભાવી નારાઓ કરતાં તત્વચિંતનનું પલ્લું હંમેશા નમેલું રહેતું.
જનસંઘને મળ્યું મજબૂત સંગઠન માળખું
1951માં જ્યારે ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીએ ભારતીય જનસંઘની સ્થાપના કરી, ત્યારે દિનદયાળ ઉપાધ્યાયને સંગઠન કાર્યની અત્યંત મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી સોંપવામાં આવી. તેઓ પ્રથમ ઉત્તર પ્રદેશ એકમના મહામંત્રી બન્યા અને ત્યારબાદ અખિલ ભારતીય મહામંત્રી તરીકે લાંબા સમય સુધી જનસંઘની ધુરા સંભાળી. ભાજપના સત્તાવાર દસ્તાવેજો અને ઈતિહાસ મુજબ, તેઓ 1953થી 1968 સુધી ભારતીય જનસંઘના મુખ્ય વ્યૂહરચનાકાર અને સંગઠનકારી નેતા તરીકે સક્રિય રહ્યા.
ડૉ. મુખર્જીએ દિનદયાળજીની અદભૂત સંગઠનક્ષમતાથી પ્રભાવિત થઈને તે સમયે પ્રખ્યાત શબ્દો ઉચ્ચાર્યા હતા:
“જો મારી પાસે બે દિનદયાળ હોત, તો હું ભારતનું રાજકીય ચિત્ર બદલી નાખત.”
આ વિધાન માત્ર પ્રશંસા પૂરતું મર્યાદિત નહોતું; તે દિનદયાળ ઉપાધ્યાયની કાર્યદક્ષતા પર મુખર્જીનો અતૂટ વિશ્વાસ પ્રગટ કરતું હતું. PIB (Press Information Bureau) દ્વારા પ્રકાશિત તેમના જીવનચરિત્રમાં પણ આ ઐતિહાસિક પ્રસંગનો વિશેષ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. 1953માં મુખર્જીના અકાળે અવસાન બાદ જનસંઘ નેતૃત્વના શૂન્યાવકાશ સામે ઝઝૂમી રહ્યો હતો. પાર્ટી પાસે ત્યારે નહોતી સત્તા, નહોતા આર્થિક સંસાધનો કે નહોતું દેશવ્યાપી સંગઠન. આવા કઠિન સમયમાં દિનદયાળ ઉપાધ્યાયે જનસંઘને માત્ર જીવંત જ ન રાખ્યો, પરંતુ તેને શિસ્તબદ્ધ, કાર્યકર્તા આધારિત અને સુદ્રઢ વિચારધારા ધરાવતું સંગઠન બનાવ્યું.
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-1: 'માત્ર બે બેઠકોના શૂન્યાવકાશથી સત્તાના શિખર સુધી...' : ભારતીય રાજકારણનો નકશો બદલી નાખનારી ભાજપની ઐતિહાસિક સફર
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-2: કેવી રીતે થયો વિશ્વની સૌથી મોટી રાજકીય પાર્ટીનો ઉદય? : ભાજપ પૂર્વે શું હતું? જાણો જનસંઘથી શરૂ થયેલા ભાજપના સંઘર્ષની કહાની
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-3: નેહરુ કેબિનેટનું મંત્રીપદ ઠુકરાવી ભોગવ્યો જેલવાસ! : રાષ્ટ્રવાદ માટે નાંખ્યો જનસંઘનો પાયો, બસ ત્યાંથી શરૂ થઈ દુનિયાના સૌથી મોટા રાજકીય પક્ષની વિચારયાત્રા
“એકાત્મ માનવવાદ”: પશ્ચિમના મોડલ સામે ભારતીય વિકલ્પ
દિનદયાળ ઉપાધ્યાયનો સૌથી અમૂલ્ય બૌદ્ધિક ફાળો એટલે - એકાત્મ માનવવાદ (Integral Humanism). 1964-65ના ગાળા દરમિયાન તેમણે આ વિચારધારાને સુસ્પષ્ટ સ્વરૂપ આપ્યું, જેને બાદમાં જનસંઘે પોતાના મૂળભૂત રાજકીય-આર્થિક સિદ્ધાંત તરીકે સ્વીકાર્યો. ભાજપના વૈચારિક માળખા મુજબ, એકાત્મ માનવવાદ એ પશ્ચિમી મૂડીવાદ (Capitalism) અને સામ્યવાદ (Communism) બંનેની ખામીઓ દૂર કરી ભારતીય જીવનદૃષ્ટિ પર આધારિત સર્વગ્રાહી વિકલ્પ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
દિનદયાળજીનું મંતવ્ય હતું કે, મૂડીવાદ માણસને માત્ર એક ‘આર્થિક પ્રાણી’ માને છે, જ્યારે સામ્યવાદ માણસનું અસ્તિત્વ માત્ર એક સમૂહના હિસ્સા પૂરતું સીમિત કરી દે છે. પરંતુ ભારતીય દર્શન મુજબ માણસ માત્ર પેટ, પગાર કે ઉત્પાદનનું સાધન નથી. મનુષ્ય એ શરીર, મન, બુદ્ધિ અને આત્માનો અવિભાજ્ય સમન્વય છે. તેથી વિકાસનું માપદંડ માત્ર જીડીપી (GDP) કે ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન ન હોઈ શકે; સાચો વિકાસ ત્યારે જ કહેવાય જ્યારે મનુષ્યની ભૌતિક, માનસિક, બૌદ્ધિક અને નૈતિક જરૂરિયાતો સંતુલિત રીતે સંતોષાય.
તેમનો દ્રઢ આગ્રહ હતો કે ભારતે પ્રગતિ માટે પશ્ચિમના મોડલની આંધળી નકલ કરવાને બદલે પોતાની સંસ્કૃતિ, સમાજરચના અને શાશ્વત જીવનમૂલ્યોને આધારે પોતાનો આગવો પથ કંડારવો જોઈએ. આ સંદર્ભમાં તેઓ “ધર્મ” શબ્દનો પ્રયોગ કરતા, જેનો અર્થ કોઈ સંકુચિત ધાર્મિક વિધિઓ નહોતો, પરંતુ જીવનને ધારણ કરનારા નૈતિક નિયમો હતો.
તેમના ચિંતનનું એક મહત્વપૂર્ણ સૂત્ર છે: “The English word Religion is not the correct word for Dharma.” (ધર્મ માટે અંગ્રેજી શબ્દ ‘Religion’ સંપૂર્ણપણે યોગ્ય નથી.)
આ વાક્ય તેમના સમગ્ર દર્શનની ચાવી છે. તેમના મતે ધર્મ એટલે કોઈ એક પંથ કે સંપ્રદાય નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્ર અને સમાજની સુવ્યવસ્થા જાળવતું નૈતિક અધિષ્ઠાન.
અંત્યોદય: રાજનીતિના કેન્દ્રમાં છેલ્લો માણસ
પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાયનું બીજું સૌથી પ્રભાવશાળી યોગદાન એટલે અંત્યોદય.
જેનો સરળ અર્થ છે: સમાજના સૌથી છેવાડાના, નબળા અને વંચિત વ્યક્તિનો સર્વોચ્ચ ઉદય.
આ વિચારધારા પાછળનો પાયાનો પ્રશ્ન એ હતો કે સરકારની નીતિઓનો પ્રાથમિક લાભ કોને મળવો જોઈએ? મોટા ઉદ્યોગપતિઓને? મધ્યમ વર્ગને? વિકસિત શહેરોને? કે પછી ગામડામાં વસતા અંતિમ માણસને? દિનદયાળજીનો પ્રત્યુત્તર અત્યંત સ્પષ્ટ હતો, વિકાસની ખરી કસોટી એ છે કે તેની જ્યોત સમાજના સૌથી છેલ્લી હરોળમાં બેઠેલા માણસના જીવનમાં અજવાળું પાથરે છે કે નહીં. વર્તમાનમાં ભાજપ સરકાર જ્યારે ઉજ્જ્વલા યોજના, જનધન ખાતા, પીએમ આવાસ, નિઃશુલ્ક અનાજ વિતરણ, શૌચાલય નિર્માણ અને આયુષ્માન ભારત જેવી યોજનાઓને સુશાસનનો આધાર ગણાવે છે, ત્યારે તે સીધી રીતે દિનદયાળજીના ‘અંત્યોદય’ના વિઝનને જ મૂર્તિમંત કરે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં ભાજપના શીર્ષ નેતૃત્વએ પણ વારંવાર દોહરાવ્યું છે કે અંત્યોદય અને એકાત્મ માનવવાદ એ પાર્ટીના સેવા અને સર્વસમાવેશક વિકાસના મુખ્ય માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો છે.
અહીં એ સમજવું અનિવાર્ય છે કે અંત્યોદય માત્ર ગરીબી દૂર કરવાનો આર્થિક કાર્યક્રમ નહોતો, પરંતુ તે ગહન રાજકીય સંવેદનાનો વિષય હતો. દિનદયાળજી માનતા હતા કે રાજ્યની નીતિનું કેન્દ્રબિંદુ એ વ્યક્તિ હોવો જોઈએ જે લાચાર છે, વંચિત છે અને જેનો અવાજ મુખ્યધારા સુધી પહોંચતો નથી. આ જ વિચારધારા સમય જતાં ભાજપના રાજકીય શબ્દકોશમાં “ગરીબ કલ્યાણ” તરીકે વધુ તેજસ્વી રીતે પ્રગટ થઈ.
કાર્યકર્તા-સંસ્કૃતિ: વ્યક્તિ કરતાં સંગઠન મોટું
દિનદયાળ ઉપાધ્યાયે જનસંઘને જે સૌથી ટકાઉ ભેટ આપી, તે હતી કાર્યકર્તા આધારિત રાજકારણ. કોંગ્રેસના એકચક્રી શાસનકાળ દરમિયાન રાજકારણ મુખ્યત્વે કરિશ્માઈ નેતાઓ અને સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના વારસા પર ટકેલું હતું. તેની સામે દિનદયાળજીએ એક વૈકલ્પિક મોડલ રજૂ કર્યું જ્યાં પક્ષની શક્તિ નેતાની છબિમાં નહીં, પરંતુ તેની વૈચારિક નિષ્ઠા ધરાવતા શિસ્તબદ્ધ કાર્યકર્તાઓમાં રહેલી હોય.
તેમણે જનસંઘના કાર્યકર્તાને માત્ર ચૂંટણીલક્ષી મજૂર તરીકે નહીં, પરંતુ વિચારધારાના વાહક તરીકે જોયા. તેમની દ્રષ્ટિએ કાર્યકર્તા એટલે માત્ર પોસ્ટર ચોંટાડનાર વ્યક્તિ નહીં, પરંતુ સમાજ સાથે જીવંત સંપર્ક રાખનારી, નીતિવિષયક સમજ ધરાવતી અને લોકો સુધી વિચારો પહોંચાડતી એક મહત્વપૂર્ણ કડી.
આ જ કારણ છે કે દિનદયાળજીના સમયમાં જનસંઘનો ભલે પ્રસાર ધીમો રહ્યો, પણ તેનું મૂળ અત્યંત ઊંડું અને મજબૂત બન્યું. પાર્ટીને તત્કાળ મોટી ચૂંટણીલક્ષી સફળતા ન મળી, પરંતુ એક એવું સંગઠનાત્મક માળખું તૈયાર થયું જેના પર ભવિષ્યમાં અટલ બિહારી વાજપેયીનું વક્તૃત્વ, લાલકૃષ્ણ અડવાણીની લોકજાગૃતિ યાત્રાઓ અને નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહની ચૂંટણી વ્યુહરચનાઓનો ભવ્ય મહેલ ચણાયો.
પ્રખર પત્રકાર, લેખક અને વિચારક
દિનદયાળ ઉપાધ્યાય માત્ર કુશળ સંગઠક જ નહોતા, તેઓ ઉચ્ચ કોટિના લેખક, સંપાદક અને ચિંતક પણ હતા. તેમણે ‘રાષ્ટ્રધર્મ’, ‘પાંચજન્ય’ અને ‘સ્વદેશ’ જેવા પાયાના રાષ્ટ્રવાદી પ્રકાશનોના પાયામાં કામ કર્યું હતું. આ માધ્યમો દ્વારા તેમણે રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારાને બૌદ્ધિક ધાર આપી અને તેને સામાજિક સ્તરે પ્રસ્થાપિત કરવાનો અવિરત પ્રયાસ કર્યો.
તેમણે રાજનીતિને સત્તાના ખેલથી ઉપર ઉઠાવીને સંસ્કૃતિ સાથે જોડી. તેમના લેખનમાં એક વાત સતત પડઘાતી હતી: ભારતને સમજવા માટે ‘ભારતીય દ્રષ્ટિકોણ’ જ અનિવાર્ય છે. તેઓ પશ્ચિમી વિચારોના વિરોધી નહોતા, પરંતુ ભારતની નીતિઓ ભારતની માટી, ઇતિહાસ અને સામાજિક વાસ્તવિકતા સાથે સુસંગત હોવી જોઈએ તે તેમનો પાયાનો આગ્રહ હતો.
તેમના એક પ્રખ્યાત ચિંતનનો સાર એવો છે: “જ્યારે પ્રકૃતિ ધર્મના આદર્શો અનુસાર સંચાલિત થાય છે, ત્યારે જ સાચી સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાનો જન્મ થાય છે.”
આ વિચાર એમના એકાત્મ માનવવાદનો જ વિસ્તૃત ભાગ છે — અર્થાત્ સ્વતંત્રતા જરૂરી છે પણ નૈતિકતા વિનાની નહીં, વિકાસ આવશ્યક છે પણ સંસ્કૃતિથી વિમુખ નહીં, અને અર્થવ્યવસ્થા મજબૂત હોવી જોઈએ પણ તે માનવીને યંત્ર બનાવનારી ન હોવી જોઈએ.
1967: જનસંઘનો રાજકીય ઉદય
1967ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ ભારતીય લોકશાહી માટે એક સીમાચિહ્નરૂપ ઘટના હતી. જોકે કોંગ્રેસ હજુ સત્તા પર હતી, પરંતુ અનેક રાજ્યોમાં તેનો એકાધિકાર તૂટી રહ્યો હતો. ભારતીય જનસંઘે આ ચૂંટણીમાં પ્રભાવશાળી દેખાવ કર્યો અને લોકસભામાં પોતાની બેઠકોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો. દેશમાં બિન-કોંગ્રેસવાદનું વાતાવરણ પ્રબળ બનવા લાગ્યું હતું.
દિનદયાળ ઉપાધ્યાય આ પરિવર્તનને માત્ર સત્તાના હસ્તાંતરણ તરીકે નહીં, પણ જનસંઘના વિચારોને રાષ્ટ્રીય ફલક પર સ્થાપિત કરવાની એક સુવર્ણ તક તરીકે જોતા હતા. ડિસેમ્બર 1967માં તેઓ ભારતીય જનસંઘના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ તરીકે બિનહરીફ ચૂંટાયા. સત્તાવાર અને જીવનચરિત્રાત્મક નોંધો મુજબ, તેમનો આ કાર્યકાળ અત્યંત ટૂંકો પણ ખૂબ જ પ્રભાવશાળી રહ્યો હતો. પાર્ટી હવે એક નાનકડા સંગઠનમાંથી મુખ્ય વિરોધ પક્ષ તરીકે ઉભરી રહી હતી, પરંતુ ત્યારે જ વિધાતાએ કંઈક અલગ જ પટકથા લખી હતી.
મુગલસરાયની તે રહસ્યમય રાત્રિ
10 ફેબ્રુઆરી, 1968ની રાત્રે દિનદયાળ ઉપાધ્યાય લખનૌથી પટણા જવા માટે ટ્રેનમાં સવાર થયા હતા. પરંતુ બીજા દિવસે, 11 ફેબ્રુઆરીની વહેલી સવારે મુગલસરાય રેલવે સ્ટેશનના યાર્ડમાં તેમનો નિપ્રાણ દેહ મળી આવ્યો. તે સમયે તેમની વય માત્ર 52 વર્ષની હતી. તેમના આકસ્મિક મૃત્યુએ સમગ્ર દેશમાં આઘાતની લહેર ફેલાવી દીધી. આજે પણ તેમના મૃત્યુ પાછળના સંજોગો અને તે રાત્રિના રહસ્યો પર અનેક રાજકીય ચર્ચાઓ અને તર્ક-વિતર્ક થાય છે. ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક નોંધો મુજબ, વિવિધ તપાસ સમિતિઓ બાદ પણ તેમના નિધનનું રહસ્ય જનમાનસમાં હજુ સુધી પૂર્ણપણે વણઉકલ્યું જ રહ્યું છે.
જનસંઘ માટે આ પૂરી ન શકાય તેવું નુકસાન હતું. પાર્ટીએ એક એવો દીર્ઘદ્રષ્ટા ગુમાવ્યો હતો જેણે તેને વૈચારિક સ્પષ્ટતા અને સંગઠનાત્મક અનુશાસન આપ્યું હતું. ડૉ. મુખર્જીના નિધન બાદ જનસંઘ જે રીતે મુશ્કેલીમાં મુકાયું હતું, તેવો જ આંચકો 1968માં ફરી અનુભવાયો. પરંતુ દિનદયાળજીએ તૈયાર કરેલી કાર્યકર્તાઓની ફોજ જ પાર્ટીની ઢાલ બની. નેતા ગયા, પણ તેમણે રોપેલો વિચાર અને સંગઠન અડીખમ રહ્યા.
પંડિત દિનદયાળજીના વિચારોની ભાજપમાં પ્રસ્તુતતા
ભાજપના દાયકાઓના પ્રવાસને જો આપણે ઝીણવટભરી રીતે જોઈએ, તો પંડિત દિનદયાળનો પ્રભાવ મુખ્ય ત્રણ સ્તરે સ્પષ્ટ દેખાય છે:
વૈચારિક રાજનીતિ: ભાજપ પોતાને માત્ર એક ચૂંટણી જીતવાનું મશીન નહીં, પણ વિચારધારા ધરાવતા પક્ષ તરીકે ગર્વથી ઓળખાવે છે. સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ, સ્વદેશી ચિંતન અને ગરીબ કલ્યાણના પાયામાં દિનદયાળજીના વિચારો જ છે.
કલ્યાણકારી મોડલ: વર્તમાન ભાજપ સરકારના કેન્દ્રમાં જે ‘સેવા’નો ભાવ છે, તે અંત્યોદયનો જ વિસ્તાર છે. છેવાડાના માનવી સુધી શાસન પહોંચાડવું એ આજે ભાજપની મુખ્ય રાજકીય ઓળખ બની છે.
સંગઠનનું માળખું: ભાજપની આજની જે પ્રચંડ સંગઠન શક્તિ છે—જેમાં બૂથ મેનેજમેન્ટ, પન્ના પ્રમુખ અને શિસ્તબદ્ધ કાર્યકર્તાઓનું માળખું છે—તેનો પાયો દિનદયાળ ઉપાધ્યાયે જનસંઘના સમયમાં નાખ્યો હતો.
વિચારધારાના અજેય આધારસ્તંભ
દિનદયાળ ઉપાધ્યાયને સમજ્યા વિના આજના ભાજપના વૈચારિક પિંડને સમજવો લગભગ અશક્ય છે. ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીએ જનસંઘને જન્મ આપ્યો, પણ દિનદયાળ ઉપાધ્યાયે તેને જીવવા માટેનો ‘પ્રાણ’ અને ‘વિચાર’ આપ્યો. મુખર્જીએ રાષ્ટ્રીય એકતાની હાકલ કરી, તો દિનદયાળે રાષ્ટ્રજીવનની ગહન તાર્કિક વ્યાખ્યા રજૂ કરી.
તેમની રાજનીતિનો નિષ્કર્ષ આ ત્રણ સંકલ્પોમાં સમાયેલો છે:
ભારતની નીતિઓ તેના પોતાના સાંસ્કૃતિક મૂળિયાં પરથી ઘડાવી જોઈએ.
વિકાસનો પ્રત્યેક લાભ સમાજના છેલ્લી હરોળના માણસ સુધી પહોંચવો જ જોઈએ.
રાજકારણ માત્ર સત્તા હાસલ કરવા માટે નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્રના પુનર્નિર્માણનું માધ્યમ હોવું જોઈએ.
આથી જ, ભાજપ માટે દિનદયાળ ઉપાધ્યાય માત્ર ઈતિહાસનું પાત્ર નથી, પરંતુ એક જીવંત માર્ગદર્શક શક્તિ છે. તેમના નામે ચાલતી યોજનાઓ અને સ્મારકો તો માત્ર એક પ્રતીક છે, અસલી શ્રદ્ધાંજલિ તેમની વિચારધારાનું શાસનમાં પ્રતિબિંબિત થવું તે છે.
નિષ્કર્ષ: વિચારથી નીતિ સુધીની યાત્રા
પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાયનું આયુષ્ય લાંબું નહોતું, પરંતુ તેમની વૈચારિક અસરો ચિરંજીવી રહી છે. તેઓ ક્યારેય વડાપ્રધાન કે મુખ્યમંત્રી પદે વિરાજમાન નહોતા થયા, ન તો તેઓ ભીડ ખેંચનારા લોકપ્રિય વક્તા હતા. તેમ છતાં, તેમણે જે વૈચારિક બીજારોપણ કર્યું, તે આજે એક વિશાળ વટવૃક્ષ બનીને ભારતીય રાજકારણ પર છવાયેલું છે.
જો ડૉ. મુખર્જી ભાજપની વિચારયાત્રાના પ્રણેતા હતા, તો પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાય તેના મુખ્ય સ્થાપત્યકાર હતા. તેમણે જનસંઘને શીખવ્યું કે પક્ષ માત્ર ચૂંટણી લડવા માટે નથી, પરંતુ પક્ષ ત્યારે જ ઈતિહાસ સર્જે છે જ્યારે તેની પાસે સમાજ અને અંતિમ માણસ માટે સ્પષ્ટ દ્રષ્ટિકોણ હોય. આજે ભાજપની નીતિઓમાં જે ગરીબલક્ષી અભિગમ અને સંગઠનાત્મક મજબૂતી દેખાય છે, તે દિનદયાળ ઉપાધ્યાયના ચિંતનનો જ વિજય છે.
આગળનો ભાગ 5: ઇમરજન્સી — જેણે વિરોધ પક્ષોને એક કર્યા અને ભાજપનો માર્ગ પ્રશસ્ત કર્યો
આગળ આપણે જાણીશું કે 1975ની કટોકટીએ કેવી રીતે ભારતીય રાજકારણનો પલટો કર્યો, જનસંઘનું જનતા પાર્ટીમાં વિલીનીકરણ અને તે સંઘર્ષમાંથી ભારતીય જનતા પાર્ટીનો ઉદય કેવી રીતે થયો.
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-1: 'માત્ર બે બેઠકોના શૂન્યાવકાશથી સત્તાના શિખર સુધી...' : ભારતીય રાજકારણનો નકશો બદલી નાખનારી ભાજપની ઐતિહાસિક સફર
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-2: કેવી રીતે થયો વિશ્વની સૌથી મોટી રાજકીય પાર્ટીનો ઉદય? : ભાજપ પૂર્વે શું હતું? જાણો જનસંઘથી શરૂ થયેલા ભાજપના સંઘર્ષની કહાની
વાંચો આ સીરિઝનો ભાગ-3: નેહરુ કેબિનેટનું મંત્રીપદ ઠુકરાવી ભોગવ્યો જેલવાસ! : રાષ્ટ્રવાદ માટે નાંખ્યો જનસંઘનો પાયો, બસ ત્યાંથી શરૂ થઈ દુનિયાના સૌથી મોટા રાજકીય પક્ષની વિચારયાત્રા
