કેન્દ્ર સરકારે શુક્રવાર, 21 નવેમ્બરના રોજ એક ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો છે. સરકારે ચાર નવા શ્રમ સંહિતા લાગુ કરી છે. આને "આત્મનિર્ભર ભારત" તરફ એક મોટું પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે. આ નિર્ણય દાયકાઓ જૂના કાયદાઓને દૂર કરશે જે જટિલ અને ખંડિત હતા.
સરકારનું કહેવું છે કે નવી સિસ્ટમનો ઉદ્દેશ્ય એક મજબૂત શ્રમ માળખું બનાવવાનો છે, જે ફક્ત કામદારોની સલામતીમાં વધારો કરશે નહીં પરંતુ ઉદ્યોગો માટે સ્પર્ધાત્મક વાતાવરણ પણ બનાવશે.
હકીકતમાં, સરકારે જૂના 29 કેન્દ્રીય શ્રમ કાયદાઓ નાબૂદ કર્યા છે અને તેમને ચાર કોડમાં રૂપાંતરિત કર્યા છે:
(1) Code on Wages (2019),
(2) Industrial Relations Code (2020),
(3) Code on Social Security (2020),
(4) Occupational Safety, Health & Working Conditions (OSHWC) Code (2020).
શ્રમ મંત્રાલયે કહ્યું છે કે નવા કોડ દ્વારા, બધા કામદારો, ખાસ કરીને અનૌપચારિક સેક્ટર, ગિગ વર્કર્સ, સ્થળાંતર કામદારો અને મહિલાઓને વધુ સારા વેતન, સામાજિક સુરક્ષા અને આરોગ્ય-સુરક્ષાની ખાતરી આપવામાં આવશે.
મુખ્ય ફેરફારોમાં શામેલ છે:
1. નિમણૂક પત્ર (Appointment Letter): રોજગાર અને શરતોમાં પારદર્શિતા વધારતા, હવે બધા કામદારોને જોડાતા સમયે નિમણૂક પત્ર આપવો જરૂરી બનશે.
2. લઘુત્તમ વેતન: દેશભરમાં લઘુત્તમ વેતન લાગુ કરવામાં આવશે, ખાતરી કરવામાં આવશે કે કોઈ પણ પગાર એટલો ઓછો ન હોય કે તે જીવવા માટે અયોગ્ય બને.
3. સમયસર વેતન ચુકવણી: નોકરીદાતાઓએ કાયદેસર રીતે કર્મચારીઓને સમયસર ચૂકવણી કરવાની જરૂર રહેશે.
4. આરોગ્ય અને સલામતી: 40 વર્ષથી વધુ ઉંમરના તમામ કામદારો માટે મફત વાર્ષિક હેલ્થ ચેકઅપ ફરજિયાત રહેશે. રાષ્ટ્રીય OSH બોર્ડ તમામ ઉદ્યોગોમાં સલામતી ધોરણોને પણ એકીકૃત કરશે.
5. મહિલાઓ માટે સમાનતા: મહિલાઓ હવે રાત્રિ શિફ્ટમાં કામ કરી શકશે, જે અગાઉ ઘણા ક્ષેત્રોમાં પ્રતિબંધિત હતું, પરંતુ નોકરીદાતાઓએ સલામતીના પગલાં અને તેમની સંમતિ સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂર પડશે.
6. અનૌપચારિક કામદારો માટે રક્ષણ: ગિગ કામદારો અને પ્લેટફોર્મ કામદારોને પહેલીવાર કાનૂની માન્યતા મળશે. તેઓ PF, વીમો અને પેન્શન જેવા સામાજિક સુરક્ષા લાભો માટે પાત્ર બનશે, અને પ્લેટફોર્મ કંપનીઓને તેમના કામમાં યોગદાન આપવાની જરૂર પડશે.
7. સરળ કાનૂની પાલન: બહુવિધ રજીસ્ટ્રેશન અને રિપોર્ટિંગને એક જ લાઇસન્સ, સિંગલ રિટર્ન મોડેલ દ્વારા બદલવામાં આવશે, જેનાથી કંપનીઓ માટે પાલનનો બોજ ઓછો થશે.
વધુમાં, નવી સિસ્ટમમાં "ઇન્સ્પેક્ટર-કમ-ફેસિલિટેટર્સ"નો સમાવેશ થશે જે દંડાત્મક કાર્યવાહી નહીં પણ માર્ગદર્શન પૂરું પાડશે. ઉદ્યોગ વિવાદો માટે બે-સભ્યોના ટ્રિબ્યુનલ પણ હશે, જ્યાં કામદારો સીધા સંપર્ક કરી શકશે. સરકારનો દાવો છે કે આ કોડ્સ કામદારો માટે વ્યાપક સામાજિક સુરક્ષા અને આદર પ્રદાન કરશે, જ્યારે ઉદ્યોગોને ઓછી જટિલતા અને વધુ સારી મૂડી રોકાણની તકો પૂરી પાડશે.
આ ફેરફાર અંગે કેન્દ્રીય મંત્રી મનસુખ માંડવિયાએ કહ્યું છે કે આ સુધારા 'આત્મનિર્ભર ભારત'ના વિઝન સાથે સુસંગત છે અને 2047 સુધીમાં દેશને વિકસિત રાષ્ટ્ર બનાવવા માટે એક મજબૂત પાયો બનશે. કારણ કે નવા કોડમાં MSME (માઈક્રો, સ્મોલ અને મીડિયમ એન્ટરપ્રાઇઝ) કામદારો, ફિક્સ્ડ ટર્મ કર્મચારીઓ, કોન્ટ્રાક્ટ કામદારો અને હજારો નાના અને મોટા ઉદ્યોગોમાં કામ કરતા લોકોને સામેલ કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે.
સામાજિક સુરક્ષા સુધારા મંત્રાલય અનુસાર
ભારતનું સામાજિક સુરક્ષા કવરેજ, જે 2015 માં કાર્યબળના આશરે 19% હતું, તે 2025 સુધીમાં વધીને 64% થવાનો અંદાજ છે. વધુ સુધારાની અપેક્ષા છે. સરકાર જણાવે છે કે નિયમો અને યોજનાઓને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવે ત્યાં સુધી વ્યાપક હિસ્સેદારોની સલાહ ચાલુ રહેશે. આ સંક્રમણ દરમિયાન હાલના કાયદા અમલમાં રહેશે. આ પગલાથી કાર્યબળમાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધવાની અપેક્ષા છે.
