Lion Attack: અમરેલીમાં સતત બે જીવલેણ હુમલા બાદ ફરી ચર્ચામાં સિંહો સામેની કાર્યવાહી; શું ખરેખર તેમને આખી જિંદગી કેદમાં રાખવામાં આવે છે કે પછી જંગલમાં છોડવામાં આવે છે? અમરેલી જિલ્લામાં છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં બનેલી બે જીવલેણ ઘટનાઓએ સમગ્ર ગુજરાતનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. રાજુલા તાલુકાના કોવાયા ગામ નજીક યુવકના મોત બાદ ચાર સિંહોને પકડવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે ખાંભા તાલુકાના ચતુરી ગામમાં પાંચ વર્ષના બાળકના મોત બાદ હુમલાખોર સિંહણને ટ્રાંક્વિલાઈઝ કરીને પાંજરે પૂરવામાં આવી છે. આ બંને ઘટનાઓ બાદ એક પ્રશ્ન સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે કે માનવ પર હુમલો કરનાર સિંહને વન વિભાગ શું સજા કરે છે? શું તેને મારી નાખવામાં આવે છે, આખી જિંદગી પાંજરામાં રાખવામાં આવે છે કે પછી ફરી જંગલમાં છોડવામાં આવે છે? આ સવાલનો જવાબ માત્ર એક વાક્યમાં આપી શકાય તેમ નથી. કારણ કે દરેક કેસમાં નિર્ણય સિંહના વર્તન, હુમલાના કારણો અને વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકનના આધારે લેવામાં આવે છે.
આ પણ વાંચોઃ Lion Attackઅમરેલીમાં સિંહોના આતંકથી બે મોતના પગલે વન વિભાગ એક્શનમાં : અત્યાર સુધીમાં કુલ ૫ સિંહોને પાંજરે પૂરી દેવાયા
સૌપ્રથમ શું કાર્યવાહી થાય છે?
જ્યારે કોઈ સિંહ માનવ પર હુમલો કરે છે અને તે ગંભીર ઘટના સાબિત થાય છે, ત્યારે વન વિભાગની રેસ્ક્યૂ ટીમ સૌથી પહેલાં હુમલાખોર સિંહને ઓળખવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેના માટે પગરખાંના નિશાન, કેમેરા ટ્રેપ, ઘટનાસ્થળની તપાસ અને સ્થાનિક લોકોના નિવેદનો સહિત અનેક પાસાઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે. હુમલાખોર સિંહની ઓળખ થયા બાદ તેને ટ્રાંક્વિલાઈઝર ગનથી બેભાન કરીને સુરક્ષિત રીતે પકડવામાં આવે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં પશુચિકિત્સકો, ટ્રેકર્સ અને વન અધિકારીઓની વિશેષ ટીમ સામેલ હોય છે.
પછી સિંહને ક્યાં લઈ જવાય છે?
પકડાયેલા સિંહને સામાન્ય રીતે જૂનાગઢના સક્કરબાગ પ્રાણી સંગ્રહાલય ખાતે આવેલા વિશેષ રેસ્ક્યૂ અને ક્વોરન્ટાઇન કેન્દ્રમાં ખસેડવામાં આવે છે. અહીં તેને અલગ એનક્લોઝરમાં રાખીને તેના આરોગ્ય અને વર્તનનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. વન વિભાગના પશુચિકિત્સકો અને વન્યજીવ નિષ્ણાતો સિંહના શારીરિક સ્વાસ્થ્યની તપાસ કરે છે. ઘણી વખત દાંતની ઇજા, પગમાં ઈજા, વૃદ્ધાવસ્થા અથવા અન્ય શારીરિક તકલીફને કારણે પણ સિંહ સરળ શિકાર તરીકે માનવ પર હુમલો કરતો હોય છે. તેથી માત્ર હુમલો થયો એટલે તેને તરત જ "માનવભક્ષી" જાહેર કરવામાં આવતો નથી.
'માનવભક્ષી' સિંહનો નિર્ણય કેવી રીતે થાય છે?
વન્યજીવ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ કોઈપણ સિંહને માત્ર એક જ ઘટનાના આધારે "માનવભક્ષી" જાહેર કરવામાં આવતો નથી. તપાસ દરમિયાન એ જોવામાં આવે છે કે હુમલો આત્મરક્ષણમાં થયો હતો, અચાનક સામસામે આવી જવાથી થયો હતો કે પછી ખરેખર સિંહે માનવને શિકાર તરીકે નિશાન બનાવ્યો હતો. જો તપાસમાં એવું સામે આવે કે સિંહ વારંવાર માનવ પર હુમલો કરે છે અથવા માનવને શિકાર તરીકે અપનાવવાની વૃત્તિ વિકસાવી ચૂક્યો છે, તો તેને ફરીથી ખુલ્લા જંગલમાં છોડવાનું જોખમી માનવામાં આવે છે.
શું તેને આખી જિંદગી કેદમાં રાખવામાં આવે છે?
જો સિંહનું વર્તન સતત આક્રમક રહે અને તે માનવ માટે જોખમરૂપ હોવાનું નિષ્ણાતો નિશ્ચિત કરે, તો તેને ઝૂ અથવા વિશેષ રેસ્ક્યૂ સેન્ટરમાં કાયમી રાખવાનો નિર્ણય લેવામાં આવી શકે છે. આવા પ્રાણીઓને સામાન્ય રીતે ફરી જંગલમાં મુક્ત કરવામાં આવતા નથી, કારણ કે તે માનવ વસાહત માટે ફરી જોખમ ઊભું કરી શકે છે. બીજી તરફ, જો નિરીક્ષણ દરમિયાન જાણવા મળે કે હુમલો અસામાન્ય પરિસ્થિતિમાં થયો હતો અને સિંહનું સામાન્ય વર્તન સ્વસ્થ છે, તો વન વિભાગના વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન બાદ તેને માનવ વસાહતથી દૂર યોગ્ય જંગલ વિસ્તારમાં સ્થળાંતર કરવાની શક્યતા રહે છે. જોકે દરેક કેસમાં નિર્ણય અલગ હોઈ શકે છે.
અમરેલીની ઘટનાઓ બાદ શું થયું?
કોવાયા ગામમાં યુવકના મોત બાદ વન વિભાગે ચાર સિંહોને પકડી લીધા હતા. ત્યારબાદ ચતુરી ગામમાં પાંચ વર્ષના બાળકના મોતની ઘટનામાં હુમલાખોર સિંહણને ટ્રાંક્વિલાઈઝ કરીને પાંજરે પૂરવામાં આવી છે. આમ, અત્યાર સુધીમાં આ બંને ઘટનાઓના પગલે કુલ પાંચ સિંહોને કસ્ટડીમાં લેવામાં આવ્યા છે. વન વિભાગે જણાવ્યું છે કે પકડાયેલા સિંહોના વર્તન અને આરોગ્યનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવશે અને ત્યારબાદ વન્યજીવ સંરક્ષણના નિયમો તથા નિષ્ણાતોની ભલામણના આધારે આગળનો નિર્ણય લેવામાં આવશે.
મોટો પડકાર માત્ર સિંહ નહીં, માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ છે
ગીરના એશિયાટિક સિંહો વિશ્વમાં ગુજરાતની અનોખી ઓળખ છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેમની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે અને હવે મોટી સંખ્યામાં સિંહો ગીરની બહારના વિસ્તારોમાં પણ વસવાટ કરે છે. પરિણામે માનવ વસાહત અને સિંહોના રહેણાંક વિસ્તાર વચ્ચેનું અંતર ઘટ્યું છે, જેના કારણે માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષની ઘટનાઓ વધી રહી છે.
નિષ્ણાતો માને છે કે આવા બનાવોને રોકવા માટે માત્ર હુમલાખોર સિંહને પકડવો પૂરતો ઉપાય નથી. સતત મોનિટરિંગ, ગામોમાં રાત્રિ પેટ્રોલિંગ, વહેલી ચેતવણીની વ્યવસ્થા, સ્થાનિક લોકોને તાલીમ, પશુધનના સુરક્ષિત સંચાલન અને વૈજ્ઞાનિક આધારિત વન્યજીવ વ્યવસ્થાપન જેવા લાંબા ગાળાના પગલાં જરૂરી છે. અમરેલીની તાજેતરની ઘટનાઓએ ફરી એકવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સિંહ સંરક્ષણ જેટલું જ મહત્વપૂર્ણ હવે માનવ સુરક્ષાને પણ પ્રાથમિકતા આપવી પડશે. બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ જ વન વિભાગ અને સરકાર માટે સૌથી મોટો પડકાર છે.
