વિશ્વભરમાં વધતા જળસંકટ અને ભૂગર્ભ જળના બેફામ ઉપયોગના ગંભીર પરિણામો હવે સ્પષ્ટપણે સામે આવી રહ્યા છે. તુર્કિયેના સૌથી મોટા કૃષિ વિસ્તાર તરીકે ઓળખાતા કોન્યા પ્લેનમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં જમીન અચાનક ધસી પડવાની ઘટનાઓમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. અત્યાર સુધી અહીં 700ની નજીક વિશાળ 'સિંકહોલ' (જમીન ધસી પડવાથી સર્જાતા ઊંડા ખાડા) સર્જાઈ ચૂક્યા છે, જેના કારણે ખેતીની જમીન, પાક અને ખેડૂતોના જીવન પર ગંભીર અસર પડી રહી છે. વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે આ સ્થિતિ માત્ર તુર્કિયે પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ ભારત સહિતના અનેક દેશો માટે પણ ગંભીર ચેતવણી સમાન છે.
તાજેતરના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો અને સત્તાવાર અહેવાલો અનુસાર કોન્યા પ્લેનમાં બનેલા ઘણા સિંકહોલ સેકડો ફૂટ ઊંડા અને 100 ફૂટથી પણ વધુ પહોળા છે. ડ્રોનથી લેવામાં આવેલા દૃશ્યોમાં ખેતરોની વચ્ચે અચાનક ઊભા થયેલા વિશાળ ખાડા સ્પષ્ટ જોવા મળે છે. કેટલાક ખાડા એટલા ઊંડા છે કે તેમની ઊંડાઈ 30 માળની ઈમારત જેટલી હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. આવા ખાડાઓના કારણે ઊભા પાક પળવારમાં જમીનમાં સમાઈ જાય છે અને ખેડૂતોને ભારે આર્થિક
નુકસાન ભોગવવું પડે છે.
શું છે સિંકહોલ અને કેમ સર્જાય છે આવી સ્થિતિ?
ભૂ-વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ કોન્યા વિસ્તાર મુખ્યત્વે ચૂનાના પથ્થરો (લાઇમસ્ટોન) પર સ્થિત છે. લાંબા સમય સુધી દુષ્કાળ રહે અને ખેતી માટે સતત ભૂગર્ભ જળનો વધુ પડતો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે જમીનની અંદરનું પાણીનું સ્તર ઝડપથી નીચે ઉતરી જાય છે. પાણી ઘટતાં ચૂનાના પથ્થરો ધીમે-ધીમે ખોખલા બનવા લાગે છે. જ્યારે જમીનની અંદરની રચના નબળી પડે છે ત્યારે ઉપરની ભારે માટી અને જમીન પોતાનો આધાર ગુમાવી દે છે. પરિણામે જમીન અચાનક ધસી પડે છે અને વિશાળ ખાડો સર્જાય છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને 'સિંકહોલ' અથવા જમીન ધસી પડવાની ઘટના તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વિશેષજ્ઞો જણાવે છે કે જો આવી સ્થિતિ સતત વધતી રહેશે તો માત્ર ખેતી જ નહીં પરંતુ રસ્તા, રહેણાંક વિસ્તારો અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓ પણ જોખમમાં આવી શકે છે.
આ પણ વાંચો: તીર્થયાત્રા બની મૃત્યુયાત્રા : માત્ર 11 વર્ષના બાળકે પિકઅપ ટ્રકથી બૌદ્ધ ભિક્ષુકોના સમૂહને કચડ્યો, 9ના મોત
નાસાની ચેતવણીથી વધેલી ચિંતા
અમેરિકાની અવકાશ સંસ્થા નાસાએ પણ તુર્કિયેમાં જળસંગ્રહની સ્થિતિ અંગે ગંભીર ચેતવણી આપી છે. ઉપલબ્ધ સેટેલાઇટ માહિતી મુજબ છેલ્લા લગભગ 15 વર્ષમાં તુર્કિયેના જળાશયો અને ભૂગર્ભ જળના સ્તરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો નોંધાયો છે. નાસાના વિશ્લેષણ મુજબ સતત દુષ્કાળ, હવામાન પરિવર્તન અને વધતા પાણીના વપરાશના કારણે જમીનની અંદરની કુદરતી રચના નબળી પડી રહી છે. જો પાણીના સંચાલન માટે સમયસર અસરકારક પગલાં લેવામાં નહીં આવે તો આવી ઘટનાઓમાં વધુ વધારો થઈ શકે છે. વૈશ્વિક સ્તરે વધી રહેલા તાપમાન અને અનિયમિત વરસાદ પણ આ સમસ્યાને વધુ ગંભીર બનાવી રહ્યા છે.
ભારત માટે પણ કેમ મહત્વની છે આ ચેતવણી?
નિષ્ણાતોના મતે તુર્કિયેમાં જે સ્થિતિ સર્જાઈ છે તે ભારત જેવા કૃષિપ્રધાન દેશ માટે પણ ચિંતાનો વિષય બની શકે છે. ખાસ કરીને પંજાબ, હરિયાણા, રાજસ્થાન અને ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં ખેતી માટે મોટા પ્રમાણમાં ભૂગર્ભ જળનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ઘણા વિસ્તારોમાં દર વર્ષે પાણીનું સ્તર સતત નીચે જઈ રહ્યું છે. જો પાણીના સંરક્ષણ માટે અસરકારક આયોજન નહીં કરવામાં આવે તો ભવિષ્યમાં જમીનની સ્થિરતા પર અસર પડી શકે છે. જોકે હાલમાં ભારતમાં તુર્કિયે જેવી વ્યાપક સિંકહોલ સમસ્યા જોવા મળતી નથી, તેમ છતાં ભૂગર્ભ જળનું ઘટતું સ્તર અને હવામાન પરિવર્તન લાંબા ગાળે ગંભીર પડકાર ઊભા કરી શકે છે.
આ પણ વાંચો: 1454 ફૂટ ઊંચે ચઢી પ્રપોઝ કરવું કપલને ભારે પડ્યું! : પ્રેમ અને શાંતિનો સંદેશ આપતું બેનર લહેરાવતા જેલભેગા થયા
ખેડૂતો સામે વધતું આર્થિક જોખમ
સિંકહોલ સર્જાતાં ખેડૂતોને માત્ર જમીનનું જ નહીં પરંતુ ઉભા પાક, સિંચાઈ વ્યવસ્થા અને કૃષિ સાધનોનું પણ નુકસાન સહન કરવું પડે છે. ઘણી વખત ખેતરના મધ્યમાં અચાનક જમીન ધસી પડતાં ખેતી માટેની જમીન ઉપયોગલાયક રહેતી નથી. કોન્યા પ્લેન તુર્કિયેનું સૌથી મોટું અનાજ ઉત્પાદન ક્ષેત્ર માનવામાં આવે છે. દેશના આશરે 36 ટકા ઘઉં અને 35 ટકા સુગર બીટનું ઉત્પાદન આ વિસ્તારમાંથી થાય છે. આવી સ્થિતિમાં ખેતીની જમીન ઘટવાથી ખાદ્ય સુરક્ષા પર પણ અસર પડી શકે છે.
આ પણ વાંચો: તેહરાનમાં ખામનેઈને અંતિમ વિદાય : ખામનેઈના તાબૂત પાસે ભારતના નેતાઓ અને ધર્મગુરુઓએ આપી શ્રદ્ધાંજલિ
હવામાન પરિવર્તનની અસર વધુ સ્પષ્ટ
વિશ્વભરમાં વધતું તાપમાન, લાંબા સમય સુધી પડતો દુષ્કાળ અને અનિયમિત વરસાદ કૃષિ માટે નવા પડકારો ઊભા કરી રહ્યા છે. પાણીની અછતને પહોંચી વળવા ખેડૂતો વધુ પ્રમાણમાં બોરવેલ અને ટ્યુબવેલનો ઉપયોગ કરે છે, જેના કારણે ભૂગર્ભ જળ પર દબાણ સતત વધી રહ્યું છે. પર્યાવરણ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે માત્ર વરસાદ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ, માઇક્રો સિંચાઈ પદ્ધતિઓ અને પાણી બચાવતી ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવું હવે સમયની માંગ બની ગઈ છે.
