China-Pakistan Submarine Deal: ચીન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલી અબજો ડોલરની સબમરીન ડીલ ફરી એકવાર ચર્ચામાં આવી છે. તાજેતરમાં ચીનમાં નિર્મિત પ્રથમ ‘હંગોર ક્લાસ’ સબમરીન પાકિસ્તાનના કરાચી બંદર પર પહોંચી છે. આ સાથે જ અરબ સાગર અને હિંદ મહાસાગરમાં સૈન્ય સંતુલન, ભારતીય નૌસેનાની તાકાત અને ચીન-પાકિસ્તાનની વ્યૂહરચના અંગે ચર્ચાઓ તેજ બની છે. એપ્રિલ 2015માં ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગની ઇસ્લામાબાદ મુલાકાત દરમિયાન, બંને દેશો વચ્ચે આઠ ‘હંગોર-ક્લાસ’ સબમરીન ખરીદવાનો કરાર થયો હતો. કરારની શરતો મુજબ, ચાર સબમરીન ચીનમાં બનાવવાની હતી. બાકીની ચાર સબમરીન પાકિસ્તાનમાં બનાવવાની હતી. nઆ તમામ સબમરીન 2022-2023 સુધીમાં પાકિસ્તાનને મળવાની હતી. જોકે, કરાર થયાના લગભગ એક દાયકા પછી, પાકિસ્તાનને માત્ર પ્રથમ સબમરીન મળી શકી છે. અન્ય ત્રણ સબમરીન - PNS શુશુક, PNS માંગરો અને PNS ગાઝી - હાલ ચીનમાં દરિયાઈ પરીક્ષણો (Sea Trials)માંથી પસાર થઈ રહી છે. આમ, મૂળ સમયમર્યાદા તો ક્યારનીય સમાપ્ત થઈ ગઈ છે.
શું છે હંગોર ક્લાસ સબમરીનની ખાસિયત?
હંગોર ક્લાસ વાસ્તવમાં ચીનની Yuan Class Type-039A/041 સબમરીનનું નિકાસ સંસ્કરણ માનવામાં આવે છે. આ સબમરીનમાં Air Independent Propulsion (AIP) ટેક્નોલોજી છે, જેના કારણે તે લાંબા સમય સુધી પાણીની અંદર રહી શકે છે. હંગોર ક્લાસ સબમરીનને ચીનની સૌથી આધુનિક ડીઝલ-ઈલેક્ટ્રિક સબમરીન શ્રેણીમાં સ્થાન આપવામાં આવે છે. આ સબમરીનમાં એર ઈન્ડિપેન્ડન્ટ પ્રોપલ્શન (AIP) ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જેના કારણે તે લાંબા સમય સુધી પાણીની અંદર રહી શકે છે અને દુશ્મનના રડાર કે સોનારથી બચી શકે છે. પરંપરાગત સબમરીનની સરખામણીએ આ ટેક્નોલોજી તેને વધુ ઘાતક અને અસરકારક બનાવે છે.
( Yuan Class Type-039A/041)
આ સબમરીનની મુખ્ય વિશેષતાઓ:
આ સબમરીન અત્યાધુનિક રડાર અને સોનાર સિસ્ટમથી સજ્જ છે, જે તેને દરિયાઈ ગતિવિધિઓ પર સતત નજર રાખવામાં મદદ કરે છે. ઉપરાંત તેમાં લાંબા અંતરની એન્ટી-શિપ અને લેન્ડ એટેક મિસાઈલ લોન્ચ કરવાની ક્ષમતા પણ છે, જેના કારણે તે દરિયામાં તેમજ જમીન પર આવેલા વ્યૂહાત્મક લક્ષ્યોને નિશાન બનાવી શકે છે. હંગોર ક્લાસની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે, તે અત્યંત ઓછો અવાજ કરતી હોવાથી તેને ટ્રેક કરવી ખૂબ જ મુશ્કેલ માનવામાં આવે છે. પાણીની અંદર તેની ગુપ્ત કામગીરી તેને દુશ્મન માટે મોટો પડકાર બનાવે છે. આ કારણોસર પાકિસ્તાનની નૌસેનામાં સામેલ થયા બાદ આ સબમરીન તેની દરિયાઈ ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો કરશે તેવી અપેક્ષા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. સંરક્ષણ નિષ્ણાતો માને છે કે, આ સબમરીન પાકિસ્તાનની દરિયાઈ ક્ષમતામાં ચોક્કસ વધારો કરશે, પરંતુ તે ભારતીય નૌસેનાની વર્તમાન તાકાત સામે કેટલો અસરકારક સાબિત થશે તે અલગ પ્રશ્ન છે.
આ પણ વાંચો: ભારતની ચિંતા વધી! : 1971ની હાર બાદ પાકિસ્તાનનો મોટો પ્લાન, બંગાળની ખાડીમાં વધશે હાજરી?
ભારત પાસે કેટલી સબમરીન છે?
ભારતીય નૌસેના આજે વિશ્વના સૌથી શક્તિશાળી નૌકાદળોમાંની એક ગણાય છે. ભારતીય નૌકાદળ (Indian Navy) પાસે હાલમાં કુલ 16થી વધુ સબમરીન કાર્યરત છે. જેમાં 6 પરમાણુ સબમરીન (SSBN/SSN) અને 10 પરંપરાગત ડીઝલ-ઇલેક્ટ્રિક સબમરીનનો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે પોતાના સબમરીન ફ્લીટને આધુનિક બનાવવા માટે મોટા પાયે રોકાણ કર્યું છે.
શ્રેણી | પ્રકાર | મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ |
પરમાણુ સબમરીન | INS અરિહંત, INS અરિઘાત | સેકન્ડ સ્ટ્રાઈક ક્ષમતા, પરમાણુ મિસાઈલ લોન્ચમાં સક્ષમ. |
કલવારી ક્લાસ | Scorpene Design | અદ્યતન સ્ટીલ્થ, અત્યાધુનિક ટોર્પિડોઝ અને મિસાઈલથી સજ્જ. |
સિંધુઘોષ ક્લાસ | Kilo-class | એન્ટી-શિપ અને એન્ટી-સબમરીન યુદ્ધમાં નિષ્ણાત. |
1. પરમાણુ સબમરીન (Nuclear-powered Submarines - SSBN)
ભારતની સૌથી મોટી દરિયાઈ શક્તિ તેની પરમાણુ સંચાલિત સબમરીન છે. INS અરિહંત અને INS અરિઘાત જેવી સબમરીન ભારતના પરમાણુ ત્રિશૂલ (Nuclear Triad)નો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. આ સબમરીન લાંબા સમય સુધી દરિયામાં રહી શકે છે અને પરમાણુ મિસાઇલ લોન્ચ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ કારણે ભારતને સેકન્ડ સ્ટ્રાઈક ક્ષમતા પ્રાપ્ત થાય છે, જે કોઈપણ પરમાણુ શક્તિ ધરાવતા દેશ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે. આ સબમરીન સમુદ્રમાં મહિનાઓ સુધી પાણીની અંદર રહી શકે છે અને ભારતની 'ન્યુક્લિયર ટ્રાયડ' (Nuclear Triad) નો મુખ્ય ભાગ છે.
INS અરિહંત (Arihant) - ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી બનાવટની ન્યુક્લિયર બેલિસ્ટિક મિસાઈલ સબમરીન છે. તે K-15 અને K-4 ન્યુક્લિયર મિસાઈલો લોન્ચ કરવામાં સક્ષમ છે.
INS અરીઘાત (Arighat) - અરિહંત ક્લાસની બીજી અદ્યતન સબમરીન, જેને નૌકાદળમાં સામેલ કરવામાં આવી છે.
(આ સિવાય ભારતે રશિયા પાસેથી અકુલા-ક્લાસની ન્યુક્લિયર અટેક સબમરીન લીઝ પર લીધી છે.)
2. કલવારી ક્લાસ (Kalvari Class / Scorpene-class)
ભારતે ફ્રાન્સની નેવલ ગ્રુપ કંપનીની મદદથી સ્કોર્પીન ડિઝાઇન આધારિત કલવરી ક્લાસ સબમરીન તૈયાર કરી છે. આ શ્રેણીમાં INS કલવરી, INS ખંડેરી, INS કરંજ, INS વેલા અને INS વાગીર હાલમાં ભારતીય નૌસેનામાં સક્રિય સેવા આપી રહી છે. જ્યારે INS વાગશીર પણ ટ્રાયલ પૂર્ણ કરીને ફ્લીટમાં સામેલ થવાની પ્રક્રિયામાં છે. આ સબમરીન અત્યાધુનિક ટેક્નોલોજી, ઓછી ધ્વનિ ક્ષમતા અને ઘાતક હુમલાની શક્તિ માટે જાણીતી છે. ફ્રાન્સના સહયોગથી મઝાગોન ડોક (Mazagon Dock Shipbuilders) દ્વારા ભારતમાં બનેલી આ અત્યાધુનિક ડીઝલ-ઇલેક્ટ્રિક અટેક સબમરીન છે.
કાફલામાં સામેલ સબમરીન : INS કલવારી (S21), INS ખંડેરી (S22), INS કરંજ (S23), INS વેલા (S24), INS વાગીર (S25) અને INS વાગશીર (S26).
વિશેષતાઓ: અદ્યતન સ્ટીલ્થ ટેકનોલોજી, ઘાતક ટોર્પિડોઝ અને SM-39 એક્ઝોસેટ એન્ટી-શિપ મિસાઈલથી સજ્જ છે. તે દુશ્મનની નજરમાં આવ્યા વિના જાસૂસી અને હુમલા કરવામાં અત્યંત કુશળ છે.
આ પણ વાંચો: ચીનથી નીકળી પરંતુ પાણી ઉતરી કેમ નહીં? : પાકિસ્તાનની નવી સબમરીન અંગે કેમ ઊભા થયા સવાલો?
3. સિંધુઘોષ ક્લાસ (Sindhughosh Class / Kilo-class) 
રશિયા (અગાઉ સોવિયેત યુનિયન) દ્વારા નિર્મિત આ સબમરીન ભારતીય નૌકાદળની તાકાતનો લાંબા સમયથી પાયો રહી છે.
કાફલામાં સામેલ સબમરીન : INS સિંધુઘોષ, INS સિંધુરાજ, INS સિંધુરત્ન, INS સિંધુકેસરી, INS સિંધુકૃતિ, INS સિંધુવિજય અને INS સિંધુરાષ્ટ્ર.
વિશેષતાઓ: તે એન્ટી-સબમરીન અને એન્ટી-શિપ ઓપરેશન માટે જાણીતી છે. તેને અદ્યતન રડાર, સોનાર અને 'બ્રહ્મોસ' (BrahMos) લેન્ડ-એટેક ક્રૂઝ મિસાઈલથી અપગ્રેડ કરવામાં આવી છે.
4. શિશુમાર ક્લાસ (Shishumar Class / Type 209)
ભારતીય નૌસેનામાં જર્મન ટેક્નોલોજી આધારિત શિશુમાર ક્લાસ સબમરીન પણ સામેલ છે. ભલે આ સબમરીન જૂની શ્રેણીની ગણાતી હોય, પરંતુ દરિયાઈ પેટ્રોલિંગ અને સુરક્ષા કામગીરીમાં તેનું યોગદાન હજુ પણ મહત્વનું માનવામાં આવે છે. જર્મન (West Germany) ટેકનોલોજીની મદદથી બનેલી આ ડીઝલ-ઇલેક્ટ્રિક સબમરીન છે.
કાફલામાં સામેલ સબમરીન : INS શિશુમાર, INS શંકુશ, INS શલ્કી અને INS શંકુલ.
વિશેષતાઓ: મુખ્યત્વે દરિયાકાંઠાના રક્ષણ અને પેટ્રોલિંગ માટે વપરાય છે. આ સબમરીન ખૂબ જ ચપળ છે અને તે એન્ટી-સબમરીન અને એન્ટી-શિપ યુદ્ધમાં સક્ષમ છે.
આ પણ વાંચો: સમુદ્રમાં વધશે ભારતની તાકાત! : રૂ.70 હજાર કરોડની મેગા સબમરીન ડીલથી ચીન-પાકિસ્તાનની ચિંતા વધી
પાકિસ્તાન સામે ભારત ક્યાં આગળ છે?
માત્ર સબમરીનની સંખ્યામાં જ નહીં પરંતુ ટેક્નોલોજી, ઓપરેશનલ અનુભવ અને સર્વેલન્સ ક્ષમતામાં પણ ભારત પાકિસ્તાન કરતાં નોંધપાત્ર રીતે આગળ ગણાય છે. ભારતીય નૌસેના પાસે બે એરક્રાફ્ટ કેરિયર, પરમાણુ સબમરીન ફ્લીટ, અત્યાધુનિક P-8I પોસાઇડન મેરિટાઇમ સર્વેલન્સ એરક્રાફ્ટ અને MH-60R સીફહોક હેલિકોપ્ટર જેવા અદ્યતન સાધનો ઉપલબ્ધ છે.
દરિયાઈ નજર રાખવામાં ભારતની મજબૂત પકડ
ભારત પાસે લાંબા અંતરની દરિયાઈ દેખરેખ રાખવાની અદ્યતન ક્ષમતા છે. સેટેલાઇટ, સર્વેલન્સ એરક્રાફ્ટ અને નૌસેનાના આધુનિક નેટવર્કના કારણે ભારતીય નૌસેના હિંદ મહાસાગર અને અરબ સાગરના વિશાળ વિસ્તાર પર સતત નજર રાખી શકે છે. આ તમામ ક્ષમતાઓને કારણે દરિયાઈ શક્તિની દ્રષ્ટિએ ભારત હાલમાં પાકિસ્તાન કરતાં ઘણી મજબૂત સ્થિતિમાં હોવાનું સંરક્ષણ નિષ્ણાતો માને છે.
આ પણ વાંચો: Indian Navy Power : ભારતની દરિયાઈ શક્તિમાં પ્રચંડ વધારો! ત્રીજી પરમાણુ સબમરીન INS અરિદમન નૌકાદળમાં સામેલ
શું ચીનની આ ડીલ ભારત માટે ચિંતાનો વિષય છે?
સંરક્ષણ વિશ્લેષકોના મતે પાકિસ્તાનને મળતી હંગોર ક્લાસ સબમરીન ભારત માટે સંપૂર્ણ ગેમચેન્જર નથી, પરંતુ તેને અવગણી પણ શકાય નહીં. ચીન છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી પાકિસ્તાનની નૌસેના, વાયુસેના અને મિસાઈલ ક્ષમતાઓને સતત મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. ખાસ કરીને અરબ સાગર અને ગ્વાદર પોર્ટ આસપાસ ચીનની વધતી હાજરી ભારત માટે વ્યૂહાત્મક પડકાર ઊભો કરે છે. જોકે ભારતીય નૌસેનાની વર્તમાન ક્ષમતા, પરમાણુ સબમરીન ફ્લીટ અને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં વધતી ભાગીદારીને કારણે ભારત હજુ પણ આ ક્ષેત્રમાં મજબૂત સ્થિતિમાં માનવામાં આવે છે.
આગળ શું?
પાકિસ્તાનને આગામી વર્ષોમાં તમામ 8 હંગોર ક્લાસ સબમરીન મળી જશે તો તેની દરિયાઈ ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો થશે. બીજી તરફ ભારત Project-75(I), નવી પેઢીની પરમાણુ સબમરીન અને આધુનિક એન્ટી-સબમરીન ટેક્નોલોજી પર ઝડપથી કામ કરી રહ્યું છે. આથી આગામી દાયકામાં હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં ભારત, ચીન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે દરિયાઈ શક્તિની સ્પર્ધા વધુ રસપ્રદ અને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ બનવાની સંભાવના છે.
