Hangor-class submarine: દક્ષિણ એશિયાના વ્યૂહાત્મક સમીકરણોમાં ફરી એકવાર નવા ફેરફારોના સંકેતો જોવા મળી રહ્યા છે. ચીનની મદદથી પોતાની નૌસેના ક્ષમતા સતત વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહેલું પાકિસ્તાન હવે બંગાળની ખાડીમાં પોતાની હાજરી મજબૂત કરવાની તૈયારીમાં હોવાનું સામે આવ્યું છે. તાજેતરમાં પાકિસ્તાની નૌસેનામાં સામેલ થયેલી નવી 'હંગોર-ક્લાસ' સબમરીનને લઈને પાકિસ્તાની અધિકારીઓના નિવેદનો બાદ આ મુદ્દો માત્ર સૈન્ય વર્તુળોમાં જ નહીં પરંતુ સમગ્ર ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. 1971ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ અને બાંગ્લાદેશની સ્થાપના બાદ પહેલીવાર પાકિસ્તાન બંગાળની ખાડીમાં સક્રિય નૌસેના ઉપસ્થિતિ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ વિસ્તાર પરંપરાગત રીતે ભારતના વ્યૂહાત્મક પ્રભાવ હેઠળ રહ્યો છે અને અહીં ભારતની પૂર્વીય નૌસેના કમાન કાર્યરત છે. આવી સ્થિતિમાં પાકિસ્તાનની નવી યોજના ભારત માટે સુરક્ષા અને દેખરેખ બંને દ્રષ્ટિએ મહત્વનો વિષય બની શકે છે.
શું છે હંગોર-ક્લાસ સબમરીનની ખાસિયત?
પાકિસ્તાન પોતાની જૂની અગોસ્ટા શ્રેણીની સબમરીનોને બદલવા માટે કુલ આઠ હંગોર-ક્લાસ સબમરીનો પોતાના નૌકાદળમાં સામેલ કરવાની યોજના ધરાવે છે. આ સબમરીનો ચીન દ્વારા નિર્મિત છે અને તેમાં આધુનિક એર-ઇન્ડિપેન્ડન્ટ પ્રોપલ્શન (AIP) ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ ટેક્નોલોજીની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે સબમરીન લાંબા સમય સુધી પાણીની અંદર રહી શકે છે અને તેને શોધવી પરંપરાગત સબમરીનની સરખામણીએ વધુ મુશ્કેલ બને છે. પરિણામે દરિયાઈ યુદ્ધ અને ગુપ્ત ઓપરેશનોમાં તેની ક્ષમતા નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે.
1971ના યુદ્ધ સાથે જોડાયેલું છે 'હંગોર' નામ
પાકિસ્તાન માટે 'હંગોર' માત્ર એક સબમરીનનું નામ નથી પરંતુ તેનું ઐતિહાસિક મહત્ત્વ પણ છે. 1971ના યુદ્ધ દરમિયાન પાકિસ્તાની નૌસેનાની PNS Hangor સબમરીને ભારતીય યુદ્ધજહાજ INS Khukriને નિશાન બનાવ્યું હતું. જોકે આ ઘટના યુદ્ધના અંતિમ પરિણામને બદલી શકી નહોતી. ભારતે 1971ના યુદ્ધમાં નિર્ણાયક વિજય મેળવી પૂર્વ પાકિસ્તાનને આઝાદ કરાવી બાંગ્લાદેશની રચના કરાવી હતી. તેમ છતાં પાકિસ્તાન આજે પણ 'હંગોર'ને પોતાની નૌસેના માટે ગૌરવના પ્રતીક તરીકે રજૂ કરે છે.
આ પણ વાંચો: હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ 60 દિવસ માટે જ ટોલ ફ્રી?: અમેરિકા-ઈરાન શાંતિ કરારના 5મા મુદ્દાએ ઊભા કર્યા નવા સવાલો
બાંગ્લાદેશ સાથે વધતી નિકટતા પાછળની વ્યૂહરચના
તાજેતરના મહિનાઓમાં પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે વધતી રાજદ્વારી અને સૈન્ય નિકટતાએ પણ આ મુદ્દાને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવી દીધો છે. અહેવાલો મુજબ બંને દેશો વચ્ચે વેપાર, હવાઈ સંપર્ક અને સંરક્ષણ સહયોગમાં વધારો થયો છે. શેખ હસીનાના શાસનના અંત બાદ બાંગ્લાદેશની નવી રાજકીય વ્યવસ્થામાં પાકિસ્તાન સાથેના સંબંધોમાં નરમાઈ જોવા મળી છે. ઢાકા અને કરાચી વચ્ચે હવાઈ સેવાઓ ફરી શરૂ થવી, સીધો દરિયાઈ વેપાર શરૂ થવો અને પાકિસ્તાની યુદ્ધજહાજોની બાંગ્લાદેશ મુલાકાત જેવા પગલાં બંને દેશોની નજીક આવતી વ્યૂહાત્મક સમજણ તરફ ઈશારો કરે છે. કેટલાક અહેવાલો અનુસાર બંને દેશો સંરક્ષણ સહયોગ અને ગુપ્તચર માહિતી વહેંચણી અંગે પણ ચર્ચા કરી રહ્યા છે.
ભારત માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે બંગાળની ખાડી?
બંગાળની ખાડી ભારત માટે માત્ર દરિયાઈ વિસ્તાર નથી પરંતુ દેશની આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક સુરક્ષાનું કેન્દ્ર છે. ભારતના પૂર્વીય કિનારા, મહત્વપૂર્ણ બંદરો, ઊર્જા માર્ગો અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારનો મોટો હિસ્સો આ વિસ્તાર સાથે જોડાયેલો છે. વિશાખાપટ્ટનમમાં આવેલી ભારતીય નૌસેનાની પૂર્વીય કમાન આ સમગ્ર વિસ્તારની સુરક્ષા અને દેખરેખ માટે જવાબદાર છે. સાથે જ અંદમાન-નિકોબાર દ્વીપસમૂહ ભારતને આ વિસ્તારમાં વિશેષ વ્યૂહાત્મક લાભ આપે છે. આ કારણે પાકિસ્તાનની કોઈપણ નવી દરિયાઈ પ્રવૃત્તિ પર ભારત સ્વાભાવિક રીતે નજર રાખશે.
શું બદલાઈ જશે પાવર બેલેન્સ?
સંરક્ષણ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે પાકિસ્તાનની નવી સબમરીન અને બંગાળની ખાડીમાં સંભવિત હાજરીથી તરત કોઈ મોટું વ્યૂહાત્મક સંતુલન બદલાશે નહીં. છેલ્લા પાંચ દાયકામાં ભારતીય નૌસેનાએ પોતાની ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. ભારત પાસે હાલમાં એરક્રાફ્ટ કેરિયર, પરમાણુ સંચાલિત સબમરીનો, અદ્યતન મિસાઇલ સિસ્ટમ અને મજબૂત સમુદ્રી દેખરેખ તંત્ર ઉપલબ્ધ છે. તેથી પાકિસ્તાનની મર્યાદિત હાજરી ભારત માટે પડકાર કરતાં વધુ એક સુરક્ષા અને મોનિટરિંગનો મુદ્દો માનવામાં આવે છે.
ઇન્ડો-પેસિફિકમાં વધી રહેલી સ્પર્ધાનો નવો અધ્યાય
બંગાળની ખાડી આજે માત્ર દક્ષિણ એશિયાનો જ નહીં પરંતુ સમગ્ર ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રનો મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક કેન્દ્રબિંદુ બની ગઈ છે. ચીન, અમેરિકા, ભારત અને અન્ય પ્રાદેશિક શક્તિઓ અહીં પોતાની હાજરી મજબૂત કરવા પ્રયત્નશીલ છે. આવા સમયે પાકિસ્તાનની નવી દરિયાઈ વ્યૂહરચના અને બાંગ્લાદેશ સાથેની વધતી નજીકતા ભવિષ્યમાં દક્ષિણ એશિયાના સમુદ્રી રાજકારણને નવી દિશા આપી શકે છે. જોકે હાલ માટે ભારતનો બંગાળની ખાડી પરનો પ્રભાવ અને સૈન્ય ક્ષમતા હજુ પણ સ્પષ્ટ રીતે મજબૂત સ્થિતિમાં હોવાનું નિષ્ણાતો માને છે.
