પાકિસ્તાન છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી પોતાની નૌકાદળ ક્ષમતાને મજબૂત બનાવવા માટે ચીન સાથે મોટા રક્ષા કરારો કરી રહ્યું છે. આ જ પ્રયાસના ભાગરૂપે ચીનમાં બનેલી પ્રથમ Hangor Class Submarine હવે પાકિસ્તાન તરફ રવાના થઈ ચૂકી છે. પરંતુ પાકિસ્તાન પહોંચે તે પહેલાં જ આ સબમરીનને લઈને અનેક સવાલો ઉભા થઈ ગયા છે.
ગુપ્તચર સૂત્રોમાંથી સામે આવેલી માહિતી અનુસાર આ સબમરીન ચીન છોડ્યા બાદ અત્યાર સુધી પાણીની અંદર ગઈ નથી અને સમગ્ર પ્રવાસ દરમિયાન સપાટી પર જ આગળ વધી રહી છે. સામાન્ય રીતે સબમરીનની સૌથી મોટી ખાસિયત તેની ગુપ્ત રીતે પાણીની અંદર કામગીરી કરવાની ક્ષમતા હોય છે. ત્યારે નવી અને આધુનિક ગણાતી સબમરીનનું સતત Surface પર રહેવું ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે.
ચીનથી શ્રીલંકા સુધીનો પ્રવાસ
માહિતી મુજબ Hangor Class Submarine ચીનમાંથી નીકળ્યા બાદ મલેશિયા, ઇન્ડોનેશિયા અને Sunda Strait મારફતે આગળ વધી રહી છે. હાલમાં તે શ્રીલંકા નજીકના સમુદ્રી વિસ્તારમાં હોવાનું કહેવાય છે અને આગામી દિવસોમાં તેને કરાચી નેવલ બેઝ પહોંચાડવામાં આવશે.
પ્રવાસ દરમિયાન આ સબમરીન શ્રીલંકા નૌકાદળ સાથે PASSEX (Passage Exercise)માં પણ ભાગ લેશે. આવી કસરતો સામાન્ય રીતે એક દેશનું યુદ્ધજહાજ બીજા દેશના સમુદ્રી વિસ્તારમાંથી પસાર થાય ત્યારે સંકલન અને કામગીરીની તૈયારી ચકાસવા માટે કરવામાં આવે છે.
સબમરીનની સુરક્ષા માટે Pakistan Navyના PNS Taimur અને PNS Aslat યુદ્ધજહાજો પણ તેની સાથે Escort તરીકે કાર્ય કરી રહ્યા છે.
શું છે Hangor Class Submarine પ્રોજેક્ટ?
પાકિસ્તાને ચીન સાથે Project S-26 હેઠળ કુલ આઠ અદ્યતન Submarine ખરીદવાનો કરાર કર્યો હતો. આ સોદો Pakistan Navyના ઇતિહાસના સૌથી મોટા નૌકાદળ આધુનિકીકરણ કાર્યક્રમોમાંનો એક માનવામાં આવે છે.
કરાર મુજબ ચાર સબમરીન સીધી ચીનમાં બનાવવામાં આવશે જ્યારે બાકીની ચાર Karachi Shipyardમાં Transfer of Technology (ToT) હેઠળ તૈયાર કરવામાં આવશે.
હાલ જે સબમરીન પાકિસ્તાન તરફ આવી રહી છે તે આ શ્રેણીની પ્રથમ Hangor Class Submarine છે. આ સબમરીન ચીનની Type 039B Yuan Class Submarineનું Export Version માનવામાં આવે છે.
AIP Technology હોવા છતાં પાણીની અંદર કેમ નથી જઈ રહી?
Hangor Class Submarineની સૌથી મોટી ખાસિયત Air Independent Propulsion (AIP) Technology છે. સામાન્ય ડીઝલ-ઇલેક્ટ્રિક સબમરીનને બેટરી ચાર્જ કરવા માટે સમયાંતરે સપાટી પર આવવું પડે છે, જ્યારે AIP સિસ્ટમ ધરાવતી સબમરીન લાંબા સમય સુધી પાણીની અંદર રહી શકે છે.
આ કારણે જ ઘણા રક્ષા નિષ્ણાતો આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરી રહ્યા છે કે અદ્યતન AIP ટેક્નોલોજી ધરાવતી સબમરીન આખો પ્રવાસ Surface પર કેમ કરી રહી છે.
ગુપ્તચર સૂત્રોનો દાવો છે કે ચીન છોડ્યા બાદ સબમરીને હજુ સુધી એક પણ વખત Dive કર્યું નથી. જોકે આ અંગે ચીન કે પાકિસ્તાન તરફથી કોઈ સત્તાવાર સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી.
ટેક્નિકલ ખામી કે Crew Trainingનો મુદ્દો?
સબમરીનને લઈને અનેક સંભવિત કારણોની ચર્ચા થઈ રહી છે. કેટલાક વિશ્લેષકો માને છે કે આ એક Crew Familiarization Mission હોઈ શકે છે. કારણ કે આ સબમરીન પર પાકિસ્તાની Crew ઉપરાંત ચીની Crew પણ સવાર હોવાનું કહેવાય છે.
નવી પેઢીની સબમરીનને સંપૂર્ણ રીતે સંચાલિત કરવા માટે લાંબી તાલીમ અને પ્રેક્ટિકલ અનુભવની જરૂર પડે છે. શક્ય છે કે પાકિસ્તાની Crew હજુ સંપૂર્ણ Operational Control માટે તૈયાર ન હોય અને તેથી સલામતીના કારણોસર સબમરીનને Surface Modeમાં જ રાખવામાં આવી રહી હોય.
બીજી તરફ કેટલાક નિષ્ણાતો ટેક્નિકલ કારણોની પણ શક્યતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. તેમના મતે સબમરીનની કેટલીક સિસ્ટમ્સનું પરીક્ષણ હજી ચાલુ હોઈ શકે છે અથવા લાંબા અંતરના ટ્રાન્ઝિટ દરમિયાન કોઈ Operational Restriction લાગુ કરવામાં આવી હોઈ શકે છે. જોકે આ તમામ ચર્ચાઓ હાલમાં અનુમાનના સ્તરે છે અને સત્તાવાર માહિતી સામે આવ્યા બાદ જ સ્પષ્ટ ચિત્ર સામે આવશે.
Pakistan Navy માટે કેટલું મહત્વપૂર્ણ છે આ પ્રોજેક્ટ?
Hangor Class Submarine પાકિસ્તાન માટે માત્ર એક નવી સબમરીન નથી પરંતુ તેની સમુદ્રી વ્યૂહરચનાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. Pakistan Navy છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી પોતાની Underwater Warfare Capability વધારવા માટે સતત પ્રયાસ કરી રહી છે.
આઠ નવી સબમરીનના સમાવેશ બાદ અરબી સમુદ્રમાં પાકિસ્તાનની હાજરી વધુ મજબૂત બની શકે છે. ખાસ કરીને AIP Technologyને કારણે આ સબમરીન લાંબા સમય સુધી ગુપ્ત કામગીરી કરી શકે છે, જે કોઈપણ નૌકાદળ માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે.
ભારત અને ક્ષેત્રિય સુરક્ષા માટે શું અર્થ થાય છે?
દક્ષિણ એશિયામાં સમુદ્રી સુરક્ષા દૃષ્ટિએ આ વિકાસ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ભારતીય મહાસાગર વિસ્તારમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ચીન અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનું રક્ષા સહયોગ સતત વધી રહ્યું છે.
Hangor Class Submarineનો સમાવેશ પાકિસ્તાનની ક્ષમતામાં વધારો કરી શકે છે, પરંતુ હાલમાં તેની Operational Readiness અંગે ઊભા થયેલા પ્રશ્નો પણ એટલા જ મહત્વના છે.
રક્ષા વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે સબમરીન પાકિસ્તાન પહોંચ્યા બાદ તેના Sea Trials, Crew Certification અને Operational Testingના પરિણામો વધુ સ્પષ્ટ ચિત્ર રજૂ કરશે. ત્યાં સુધી Surface પર થઈ રહેલી તેની લાંબી મુસાફરી અનેક સવાલો ઊભા કરતી રહેશે.
