India Pakistan Crisis: ઉત્તરી એટલાન્ટિક મહાસાગરમાં અસામાન્ય રીતે ઠંડા પાણીનો એક વિશાળ હિસ્સો એટલે કે ‘કોલ્ડ બ્લોબ’ ભારત અને પાકિસ્તાનના હવામાન ચક્રને ઝડપથી બદલી રહ્યો છે. 'લાઈવ સાયન્સ'ના એક નવા સંશોધન મુજબ, આ ફેરફારને કારણે ભારત, પાકિસ્તાન અને દક્ષિણ એશિયાની આસપાસ રહેતા આશરે 1 અબજ (100 કરોડ)થી વધુ લોકોની આજીવિકા અને ખાદ્ય સુરક્ષા પર ગંભીર સંકટ મંડરાઈ રહ્યું છે. ભારતીય ચોમાસું સામાન્ય રીતે જૂનથી સપ્ટેમ્બર સુધી સક્રિય રહે છે, જે ગરમ ઉત્તરી હિંદ મહાસાગર અને વિષુવવૃત્ત (ઇક્વેટર)ના ઠંડા સમુદ્રી પાણીના તાપમાનના તફાવતથી ચાલે છે. પરંતુ આ નવા સમુદ્રી કનેક્શન સામે આવ્યા પછી, વૈજ્ઞાનિકોને દક્ષિણ એશિયામાં હવામાનની સચોટ આગાહી અને આબોહવા સંબંધિત ઘટનાઓને સમજવામાં મોટી મદદ મળવાની આશા જાગી છે.
1999 પછી ચોમાસાના વલણમાં આવ્યો મોટો ફેરફાર
હવામાન વૈજ્ઞાનિકોનો અભ્યાસ દર્શાવે છે કે વર્ષ 1999 પછી ભારતીય ચોમાસાની જૂની પેટર્નમાં એક બહુ મોટો અને ચિંતાજનક ફેરફાર આવ્યો છે. સંશોધકોની ટીમે શોધી કાઢ્યું છે કે ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારત અને પાકિસ્તાનના વિસ્તારોમાં હવે ચોમાસાની ઋતુમાં પહેલાની સરખામણીએ 25 ટકા વધુ ભારે વરસાદ નોંધાઈ રહ્યો છે. આનાથી વિપરીત, દેશના સૌથી ફળદ્રુપ હિસ્સા એટલે કે ઇન્ડો-ગેન્ગેટિક પ્લેન (ગંગાના મેદાની વિસ્તારો)માં ચોમાસાના વરસાદમાં આશરે 4 ટકાનો ઘટાડો થયો છે. ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સના ક્લાઇમેટ સાયન્ટિસ્ટ મહેન્દ્ર નિમ્મકાંતીના જણાવ્યા અનુસાર, આ ફેરફાર ભારતીય ખેડૂતો માટે વિનાશક સાબિત થઈ રહ્યો છે, કારણ કે અહીંની માટી અને પાક હજારો વર્ષ જૂની પરંપરાગત વરસાદી પેટર્ન મુજબ અનુકૂળ થયેલા હતા.
આબોહવા પરિવર્તનના કારણે ધીમું પડી રહ્યું છે ‘AMOC’
નિષ્ણાતોએ ચોમાસાના આ વિચિત્ર વલણને એટલાન્ટિક મેરિડિયનલ ઓવરટર્નિંગ સર્ક્યુલેશન એટલે કે 'એએમઓસી' (AMOC)માં આવી રહેલા ફેરફારો સાથે જોડ્યું છે. AMOC વાસ્તવમાં એટલાન્ટિક મહાસાગરમાં સમુદ્રી પ્રવાહોનું એક વિશાળ નેટવર્ક છે જે સમગ્ર વિશ્વની આબોહવા અને ઉત્તરી ગોળાર્ધની ગરમીને નિયંત્રિત કરે છે. ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે આ સિસ્ટમ હવે ધીમી પડી રહી છે અને ગ્રીનલેન્ડના દક્ષિણ-પૂર્વમાં પાણી સતત ઠંડું થઈ રહ્યું છે, જેને ‘કોલ્ડ બ્લોબ’ કહેવામાં આવ્યું છે. આ અભ્યાસના સહ-લેખક મેથ્યુ હ્યુબરે જણાવ્યું કે, આ કોલ્ડ બ્લોબના કારણે યુરેશિયાની ઉપર જેટ સ્ટ્રીમ પવનો ઝડપી બન્યા છે અને રશિયાના યુરલ પર્વતો પર એક બ્લોકિંગ પ્રેશર સિસ્ટમ બની ગઈ છે, જે સમુદ્રના ભેજવાળા પવનોને બળજબરીથી ભારત અને પાકિસ્તાનના ઉત્તર-પશ્ચિમ ભાગ તરફ ખેંચી રહી છે.
પરંપરાગત ખેતી માટે ઊભો થયો મોટો પડકાર
ભારત અને તેના પડોશી દેશોની એક બહુ મોટી વસ્તી સંપૂર્ણપણે ખેતી-કિસાની પર નિર્ભર છે. ઉત્તર-પશ્ચિમનો વિસ્તાર હંમેશાં ઓછા પાણી અને સૂકા હવામાનના પાક માટે જાણીતો હતો, પરંતુ ત્યાં હવે સામાન્ય કરતાં ઘણો વધારે વરસાદ થવાને કારણે પાક સંપૂર્ણપણે બરબાદ થઈ રહ્યો છે. બીજી તરફ, અનાજ આપતા મુખ્ય મેદાની વિસ્તારોમાં દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ સર્જાવાને કારણે ઉત્પાદન ઘટી રહ્યું છે. 'એજીયુ એડવાન્સિસ' જર્નલમાં પ્રકાશિત આ નવું સંશોધન વિશ્વના વર્તમાન ક્લાઇમેટ મોડલ્સની એ ખામીને દૂર કરે છે જે સમુદ્રની સપાટીના તાપમાનને સંપૂર્ણપણે સમજી શકતા નહોતા. હવે આ શોધની મદદથી ભારત અને પાકિસ્તાન જેવા દેશોમાં આવનારા પૂર અને દુષ્કાળની અગાઉથી વધુ સારી આગાહી કરી શકાશે.
હવામાનના ફેરફારોની મોટી અસરો
ખેડૂતો માટે મોટું સંકટ: હજારો વર્ષ જૂની પાક પદ્ધતિ અને માટીની પ્રકૃતિ અચાનક બદલાવાને કારણે બંને દેશોની કૃષિ વ્યવસ્થા ડગમગી રહી છે.
પવનોનો બદલાયેલો રસ્તો: યુરલ પર્વતો પર બનેલી નવી પ્રેશર સિસ્ટમના કારણે ચોમાસાના પવનો મેદાની ભાગોને છોડીને ઉત્તર-પશ્ચિમ તરફ વળી રહ્યા છે.
ગ્લોબલ વોર્મિંગની સીધી અસર: આસપાસના મહાસાગરો ગરમ હોવા છતાં ગ્રીનલેન્ડ નજીક પાણીનું ઠંડું થવું એ પર્યાવરણીય અસંતુલન દર્શાવે છે.
સચોટ વેધર ફોરકાસ્ટ: આ નવા સમુદ્રી કનેક્શનની મદદથી ભારત અને પાકિસ્તાનમાં હવામાનની વધુ સચોટ આગાહી કરવી શક્ય બનશે.
ખાદ્ય સુરક્ષા પર ખતરો: ગંગાના મેદાની વિસ્તારોમાં વરસાદ ઘટવાથી અનાજ ઉત્પાદન અને આર્થિક સ્થિરતા પર સીધી નકારાત્મક અસર પડી શકે છે.
