મતદાર યાદીના વિશેષ અને ગહન પુનઃનિરીક્ષણ કાર્ય એટલે કે Special Intensive Revision (SIR) મુદ્દે Supreme Court of India એ આજે મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે Election Commission of India (ECI) પાસે મતદાર યાદીનું વિશેષ પુનઃનિરીક્ષણ કરવાની સંપૂર્ણ બંધારણીય અને કાનૂની સત્તા છે.
ચીફ જસ્ટિસ Surya Kant અને જસ્ટિસ Joymalya Bagchiની બેન્ચે બુધવારે આ મામલે સુનાવણી દરમિયાન ચૂંટણી પંચના પક્ષમાં નિર્ણય આપ્યો હતો. કોર્ટે જણાવ્યું કે મતદાર યાદીને શુદ્ધ અને વિશ્વસનીય રાખવા માટે ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરાતી વિશેષ પ્રક્રિયાઓ બંધારણ અને કાયદા હેઠળ માન્ય છે.
આ ચુકાદો એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે SIR પ્રક્રિયાને લઈને વિપક્ષી પક્ષો અને કેટલીક સંસ્થાઓ દ્વારા ગંભીર સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.
ચૂંટણી પંચ સ્વાયત્ત બંધારણીય સંસ્થા: સુપ્રીમ કોર્ટ
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના અવલોકનમાં જણાવ્યું કે ચૂંટણી પંચ એક સ્વાયત્ત બંધારણીય સંસ્થા છે અને મુક્ત તથા નિષ્પક્ષ ચૂંટણી કરાવવી તેની પ્રાથમિક જવાબદારી છે. આ માટે સચોટ અને અપડેટેડ મતદાર યાદી તૈયાર કરવી અત્યંત જરૂરી છે.
કોર્ટે કહ્યું કે જો કોઈ વિશેષ સંજોગો ઉભા થાય તો ચૂંટણી પંચ સામાન્ય પ્રક્રિયાથી અલગ વિશેષ પ્રક્રિયા અપનાવી શકે છે. માત્ર એટલા માટે કોઈ પ્રક્રિયાને ગેરકાયદેસર ગણાવી શકાતી નથી કે તે નિયમિત સુધારાની પ્રક્રિયા કરતાં અલગ છે.
બેન્ચે નોંધ્યું કે ચૂંટણી પંચ પાસે SIR જેવી વિશેષ ઝુંબેશ હાથ ધરવાની પૂરતી સત્તા છે અને તે બંધારણના માળખા સાથે સુસંગત છે.
સામાન્ય પ્રક્રિયાથી જુદી હોવા છતાં ગેરકાયદેસર નહીં
બિહારમાં ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરાયેલી SIR પ્રક્રિયાને પડકારતી અરજીઓમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે આ પદ્ધતિ સામાન્ય મતદાર યાદી સુધારાની પ્રક્રિયાથી અલગ છે અને તેનાથી મતદારોના અધિકારોને જોખમ થઈ શકે છે.
જોકે સુપ્રીમ કોર્ટે આ દલીલ સ્વીકારી નહોતી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે માત્ર અલગ પ્રક્રિયા હોવાને કારણે તેને “અલ્ટ્રા વાયર્સ” અથવા સત્તા બહારની કાર્યવાહી ગણાવી શકાતી નથી.
કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું કે ચૂંટણી પંચ દ્વારા ઓળખની ચકાસણી માટે નક્કી કરાયેલા 11 દસ્તાવેજોની યાદીનું કાયદેસર મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે. બાદમાં આધાર કાર્ડને પણ તેમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું હોવાથી દસ્તાવેજોની માંગ મનસ્વી અથવા ભેદભાવપૂર્ણ ગણાવી શકાય નહીં.
SIR નાગરિકતાની પાછળના દરવાજેથી તપાસ નથી
આ સમગ્ર મામલે સૌથી મહત્વની ટિપ્પણી કરતાં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે SIR પ્રક્રિયાને “પાછલા બારણેથી નાગરિકતાની તપાસ” તરીકે જોવી યોગ્ય નથી.
વિપક્ષ અને અરજદારો તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે મતદાર યાદીમાંથી નામ કાઢવાની પ્રક્રિયા દ્વારા પરોક્ષ રીતે નાગરિકતા ચકાસવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. જોકે કોર્ટે આ આશંકાઓને ફગાવી દીધી હતી.
બેન્ચે સ્પષ્ટતા કરી કે જો કોઈ વ્યક્તિનું નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર થાય તો તેનો અર્થ એ નથી કે તે વ્યક્તિ ભારતનો નાગરિક રહ્યો નથી. મતદાર યાદી અને નાગરિકતા બે અલગ કાનૂની બાબતો છે.
નાગરિકતા નક્કી કરવાનો અધિકાર ચૂંટણી પંચ પાસે નથી
સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂંટણી પંચના અધિકારોની મર્યાદા પણ સ્પષ્ટ કરી હતી. કોર્ટે જણાવ્યું કે ચૂંટણી પંચ માત્ર એટલું નક્કી કરી શકે છે કે કોઈ વ્યક્તિ મતદાર યાદીમાં સમાવેશ માટે લાયક છે કે નહીં.
પરંતુ કોઈની નાગરિકતા નક્કી કરવાનો અધિકાર ચૂંટણી પંચ પાસે નથી. એટલે કે મતદાર યાદીમાંથી નામ હટાવવાથી કોઈ વ્યક્તિની ભારતીય નાગરિકતા આપમેળે રદ થઈ જાય એવું માનવામાં આવી શકે નહીં.
આ પણ વાંચો: આસામમાં UCC બિલ મંજૂર : હવે લગ્ન-તલાકથી લઈને લિવ-ઇન સુધી બદલાશે નિયમો
RP Actનું ઉલ્લંઘન નહીં: કોર્ટ
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં વધુમાં જણાવ્યું કે SIR પ્રક્રિયા “લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ” (Representation of the People Act - RP Act) અને સંબંધિત નિયમોના વિરુદ્ધ નથી.
કોર્ટે માન્યું કે મતદાર યાદી શુદ્ધિકરણ માટે ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરાતી પ્રક્રિયાઓ લોકશાહી અને પારદર્શક ચૂંટણી વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવે છે.
આ ચુકાદા બાદ હવે ચૂંટણી પંચને SIR જેવી વિશેષ પ્રક્રિયાઓ હાથ ધરવા માટે કાનૂની મજબૂતી મળી હોવાનું માનવામાં આવી રહ્યું છે. બીજી તરફ વિપક્ષી પક્ષો અને નાગરિક સંસ્થાઓ આગામી દિવસોમાં આ મુદ્દે વધુ રાજકીય અને કાનૂની ચર્ચા આગળ ધપાવે તેવી શક્યતા છે.
