Salangpur Hanumanji Copyright Controversy: ગુજરાતના બોટાદ જિલ્લાના સાળંગપુરધામમાં સ્થાપિત 54 ફૂટ ઊંચી ‘કિંગ ઓફ સાળંગપુર’ હનુમાનજીની ભવ્ય પ્રતિમા ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી છે. અગાઉ ભીંતચિત્રોના વિવાદને કારણે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચામાં આવેલા સાળંગપુરધામમાં હવે ટ્રેડમાર્ક અને કોપીરાઇટના મુદ્દે નવો વિવાદ ઊભો થયો છે. મંદિર પ્રશાસન દ્વારા પ્રતિમા સાથે સંકળાયેલી ઓળખ અને તેના ઉપયોગને કાનૂની સુરક્ષા આપવાના પ્રયાસો સામે ગુજરાતના અનેક સાધુ-સંતો, મહામંડલેશ્વરો અને સનાતન પરંપરાના આગેવાનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ નોંધાવી રહ્યા છે.
સંત સમાજનું કહેવું છે કે દેવી-દેવતાઓ કોઈ વ્યક્તિ, સંસ્થા કે સંપ્રદાયની મિલકત નથી. ભગવાનના નામ, સ્વરૂપ કે આરાધનાને કાનૂની માલિકીના દાયરામાં લાવવાનો પ્રયાસ સનાતન પરંપરાની મૂળ ભાવનાને વિરુદ્ધ છે. બીજી તરફ મંદિર સાથે સંકળાયેલા વર્તુળોનું માનવું છે કે ધાર્મિક પ્રતીકોના ગેરઉપયોગ, નકલી વ્યાપારી ઉપયોગ અને બ્રાન્ડિંગના દુરુપયોગ સામે રક્ષણ મેળવવા માટે કાયદાકીય પગલાં જરૂરી બની ગયા છે.
‘કિંગ ઓફ સાળંગપુર’ કોપીરાઇટ વિવાદે જોર પકડ્યું: સંત સમાજ અને સનાતન સંગઠનોનો ઉગ્ર વિરોધ
આખરે વિવાદ શરૂ ક્યાંથી થયો?
તાજેતરમાં સામે આવેલી માહિતી મુજબ સાળંગપુરધામ સાથે સંકળાયેલા કેટલાક નામો, ડિઝાઇન, કલાત્મક રજૂઆતો અને ખાસ કરીને ‘કિંગ ઓફ સાળંગપુર’ તરીકે ઓળખાતી પ્રતિમા સંબંધિત કાનૂની હકો મેળવવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી છે. આ પ્રક્રિયાને લઈને જ સંત સમાજમાં વિરોધનો માહોલ ઊભો થયો છે. વિરોધીઓનું કહેવું છે કે કોઈ ચોક્કસ કલાત્મક રચના કે ડિઝાઇનને કાનૂની સુરક્ષા આપવી એક બાબત છે, પરંતુ ભગવાનના સ્વરૂપ સાથે સંકળાયેલી ઓળખને ટ્રેડમાર્ક અથવા કોપીરાઇટના દાયરામાં લાવવાથી એવો સંદેશ જાય છે કે જાણે કોઈ સંસ્થા દેવત્વ પર વિશેષ અધિકાર જતાવી રહી હોય. આ જ મુદ્દો હાલના વિવાદનું કેન્દ્રબિંદુ બન્યો છે.
વડનગરના પ્રાચીન મંદિર ટ્રસ્ટમાં સરકારી વહીવટદારની નિમણૂંક: 6 મહિનામાં નવા ટ્રસ્ટી માટે ચૂંટણીનો આદેશ
“દેવી-દેવતાઓના સ્વરૂપ પર કોઈ પેટર્ન હોઈ શકે નહીં”
આ સમગ્ર વિવાદમાં સૌથી તીખી પ્રતિક્રિયા મહામંડલેશ્વર અખિલેશ્વર દાસજી તરફથી આવી છે. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે ભગવાન કોઈ વ્યક્તિ કે સંપ્રદાયના નથી. તેમના અનુસાર દેવી-દેવતાઓના દિવ્ય સ્વરૂપ પર કોઈ કોપીરાઇટ, પેટર્ન કે માલિકીનો દાવો થઈ શકે નહીં. તેમણે જણાવ્યું કે ભગવાન સમગ્ર બ્રહ્માંડના આરાધ્ય છે અને દરેક ભક્તને સમાન રીતે પ્રાપ્ત છે. તેથી કોઈ સંસ્થા કે સંપ્રદાય દ્વારા દેવ સ્વરૂપ પર કાનૂની અધિકાર દર્શાવવાનો પ્રયાસ ધાર્મિક દૃષ્ટિએ સ્વીકાર્ય નથી. સંત સમાજના એક મોટા વર્ગમાં પણ આ જ ભાવના જોવા મળી રહી છે.
જ્યોતિર્નાથ મહારાજનો આકરો પ્રહાર
જાણીતા સનાતન સંત બાબા જ્યોતિર્નાથ મહારાજે પણ આ મુદ્દે ખૂબ જ કડક પ્રતિક્રિયા આપી છે. તેમણે કહ્યું કે સનાતન ધર્મના દેવી-દેવતાઓને કોઈ કાયદાકીય પેટર્નમાં બાંધી શકાય નહીં. તેમના મતે જે લોકો સનાતન પરંપરાના દેવ સ્વરૂપોને પોતાની સંસ્થાકીય ઓળખ સાથે બાંધીને રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે તેઓ સનાતન ધર્મની ભાવનાઓને ઠેસ પહોંચાડે છે. તેમણે આ પ્રકારના પગલાંને “વખોડવાને લાયક” ગણાવતાં જણાવ્યું કે હનુમાનજી જેવા સર્વમાન્ય આરાધ્ય દેવના નામે કોઈ પણ પ્રકારનો વિશેષ અધિકાર સ્વીકાર્ય બની શકે નહીં. જ્યોતિર્નાથ મહારાજના નિવેદન બાદ સોશિયલ મીડિયા અને ધાર્મિક વર્તુળોમાં પણ ચર્ચા તેજ બની છે. ઘણા લોકો તેને આસ્થાનો મુદ્દો ગણાવી રહ્યા છે, જ્યારે કેટલાક લોકો કાયદાકીય સુરક્ષા અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા વચ્ચે સંતુલનની જરૂરિયાત તરફ ધ્યાન દોરી રહ્યા છે.
“સ્વામીનારાયણના સંતોને હવે કઈ ભાષામાં સમજાવવું?”
જૂનાગઢના ખાખીમઢી આશ્રમના મહંત સુખરામદાસ બાપુએ પણ આ મુદ્દે પોતાનો વિરોધ વ્યક્ત કર્યો છે. તેમણે સીધો પ્રશ્ન ઉઠાવતા કહ્યું કે ભગવાન પર ક્યારેય કોપીરાઇટ હોઈ શકે નહીં. તેમણે જણાવ્યું કે, સ્વામીનારાયણના સંતોને હવે કઈ ભાષામાં સમજાવવું, સનાતન પરંપરામાં ભગવાન સર્વજનના છે અને તેમની આરાધના પર કોઈ કાનૂની સીમા નક્કી કરી શકાતી નથી. સુખરામદાસ બાપુએ વધુમાં કહ્યું કે આવા નિર્ણયો ધાર્મિક સમાજમાં ગેરસમજ અને વિવાદ ઊભો કરે છે. તેમના નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે આ મુદ્દો હવે માત્ર એક મંદિર કે એક પ્રતિમા પૂરતો સીમિત રહ્યો નથી, પરંતુ તે વિવિધ ધાર્મિક પરંપરાઓ વચ્ચે ચર્ચાનો વિષય બની ગયો છે.
કાયદાકીય દૃષ્ટિએ મુદ્દો શું છે?
આ વિવાદને સમજવા માટે ટ્રેડમાર્ક અને કોપીરાઇટ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. સામાન્ય રીતે ટ્રેડમાર્ક કોઈ ચોક્કસ નામ, ચિહ્ન, બ્રાન્ડ અથવા ઓળખને સુરક્ષા આપે છે. જ્યારે કોપીરાઇટ કોઈ સર્જનાત્મક કૃતિ, ચિત્ર, ડિઝાઇન, શિલ્પ કે કલાત્મક અભિવ્યક્તિ પર લાગુ પડે છે. કાયદાના નિષ્ણાતોના મતે કોઈ ચોક્કસ પ્રતિમાની ડિઝાઇન, ફોટોગ્રાફિક રજૂઆત અથવા તેના વિશિષ્ટ બ્રાન્ડિંગને કાનૂની સુરક્ષા મળી શકે છે. પરંતુ જ્યારે મામલો ભગવાનના સ્વરૂપ અને ધાર્મિક આસ્થાથી જોડાય ત્યારે તે માત્ર કાનૂની પ્રશ્ન રહેતો નથી. ત્યાં સામાજિક, ધાર્મિક અને ભાવનાત્મક પરિબળો પણ એટલા જ મહત્વના બની જાય છે. એટલા માટે જ હાલનો વિવાદ માત્ર કાનૂની દસ્તાવેજોનો મુદ્દો નથી, પરંતુ “દેવત્વ પર માલિકીનો ભાવ દેખાય છે કે નહીં” તે પ્રશ્નની આસપાસ કેન્દ્રિત થયો છે.
અમદાવાદમાં ઘર લેવાનું સપનું હવે થશે મોંઘું!: ફ્લેટ-મકાનોના ભાવ જશે આસમાને! જાણો આવું કેમ અને શા માટે?
ભીંતચિત્ર વિવાદ પછી ફરી ઉઠેલા પ્રશ્નો
સાળંગપુરધામ અગાઉ પણ ભીંતચિત્રોના મુદ્દે વિવાદમાં આવ્યું હતું. તે સમયે પણ અનેક સંતોએ વિરોધ નોંધાવ્યો હતો અને સમગ્ર મામલો રાજ્યભરમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો હતો. ત્યારબાદ પરિસ્થિતિ શાંત થઈ ગઈ હતી, પરંતુ હાલના ટ્રેડમાર્ક-કોપીરાઇટ મુદ્દાએ જૂના ઘા ફરી તાજા કરી દીધા છે. ઘણા સંતોનું માનવું છે કે અગાઉના વિવાદમાંથી પાઠ શીખીને વધુ સંવેદનશીલ અભિગમ અપનાવવો જોઈએ હતો. બીજી તરફ કેટલાક ધાર્મિક વિશ્લેષકો માને છે કે ડિજિટલ યુગમાં ધાર્મિક પ્રતીકોના વ્યાપારી ગેરઉપયોગ સામે રક્ષણની જરૂરિયાત પણ નકારી શકાય નહીં. આ બે દૃષ્ટિકોણ વચ્ચે જ સમગ્ર ચર્ચા ફસાઈ ગઈ છે.
ગુજરાતના અનેક સનાતની સંતોએ સ્પષ્ટ માંગ કરી છે કે સાળંગપુરધામ સાથે સંકળાયેલા ટ્રેડમાર્ક અને કોપીરાઇટ સંબંધિત તમામ નિર્ણયોની ફરી સમીક્ષા કરવામાં આવે. કેટલાક સંતોએ ચેતવણી પણ આપી છે કે જો તેમની માંગણીઓ પર ધ્યાન નહીં અપાય તો આગામી દિવસોમાં રાજ્યવ્યાપી વિરોધ, ધર્મસભાઓ અને આંદોલનાત્મક કાર્યક્રમો યોજાઈ શકે છે.
હાલ સ્થિતિ એવી છે કે એક તરફ મંદિર પ્રશાસન પોતાના નિર્ણયને ધાર્મિક વારસાના સંરક્ષણ સાથે જોડે છે, જ્યારે બીજી તરફ સંત સમાજ તેને આસ્થાના ક્ષેત્રમાં અનાવશ્યક કાનૂની હસ્તક્ષેપ તરીકે જુએ છે. આ કારણે સાળંગપુરનો આ વિવાદ હવે માત્ર એક મંદિર કે એક પ્રતિમા સુધી મર્યાદિત રહ્યો નથી; તે ભારત જેવા ધાર્મિક વૈવિધ્ય ધરાવતા દેશમાં “આસ્થા અને બૌદ્ધિક સંપત્તિ અધિકારોની મર્યાદા ક્યાં સુધી હોવી જોઈએ?” જેવા મોટા પ્રશ્નને જન્મ આપી રહ્યો છે.
