Vindhya Range : મધ્યપ્રદેશના કટની જિલ્લાના સ્લીમનાબાદ વિસ્તારમાં દેશના સિંચાઈ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના ઈતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન સ્થાપિત થયું છે. બર્ગી ડાયવર્ઝન પ્રોજેક્ટ હેઠળ 11.952 કિલોમીટર લાંબી જળસુરંગનું નિર્માણ પૂર્ણ થયું છે, જેને દેશની સૌથી લાંબી સિંચાઈ જળસુરંગ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી રહી છે. લગભગ 17 વર્ષ સુધી ચાલેલા આ પ્રોજેક્ટ બાદ હવે નર્મદા નદીનું પાણી કોઈ પંપ વગર માત્ર ગુરુત્વાકર્ષણના આધારે વિંધ્ય વિસ્તારના આશરે 1,450 ગામો સુધી પહોંચાડવાનો માર્ગ ખુલ્યો છે. આ પ્રોજેક્ટ માત્ર એક ટનલ નથી, પરંતુ પાણીના સંચાલન, આધુનિક એન્જિનિયરિંગ અને કૃષિ વિકાસને જોડતી એવી યોજના છે, જે આગામી દાયકાઓ સુધી મધ્યપ્રદેશના હજારો ખેડૂતોના જીવનમાં પરિવર્તન લાવી શકે છે. જોકે, આ ટનલનું સંપૂર્ણ પાણી વિતરણ અને તેની વાસ્તવિક અસર તબક્કાવાર અમલીકરણ બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.
શું છે બર્ગી ડાયવર્ઝન પ્રોજેક્ટ?
બર્ગી ડેમ નર્મદા નદી પર બનેલા મહત્વપૂર્ણ જળાશયોમાંનો એક છે. વર્ષોથી નર્મદાના પાણીનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે માટે વિવિધ યોજનાઓ પર કામ થયું છે. બર્ગી ડાયવર્ઝન પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય હેતુ એવો વિસ્તાર, જ્યાં વરસાદ ઓછો પડે છે અથવા સિંચાઈની પૂરતી સુવિધા નથી, ત્યાં નર્મદાનું પાણી પહોંચાડવાનો છે. આ પ્રોજેક્ટનો સૌથી જટિલ અને નિર્ણાયક ભાગ સ્લીમનાબાદ નજીક વિંધ્ય પર્વતમાળાની અંદર ટનલ બનાવવાનો હતો. પર્વતને કાપ્યા વગર પાણી આગળ લઈ જવું શક્ય નહોતું અને પર્વતને ખુલ્લો કાપવો પર્યાવરણ અને ખર્ચ બંને દૃષ્ટિએ અત્યંત મુશ્કેલ હતો. તેથી ટનલ બોરિંગ મશીન (TBM) ટેક્નોલોજી પસંદ કરવામાં આવી.
આ પણ ખાસ વાંચો : કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ ખડગેએ PM મોદીને લખ્યો પત્ર : પરિસીમન બિલ પર સર્વપક્ષીય બેઠક બોલાવવાની કરી માંગ
દેશની સૌથી લાંબી સિંચાઈ જળસુરંગ કેમ કહેવાય છે?
આ ટનલની કુલ લંબાઈ 11.952 કિલોમીટર છે અને તેનો વ્યાસ 10.14 મીટર છે. આ કદની ટનલમાં મોટી માત્રામાં પાણી સતત વહન કરી શકાય છે. મહત્વનું એ છે કે આ ટનલ ખાસ કરીને સિંચાઈ માટે બનાવવામાં આવી છે. ભારતની કેટલીક રોડ અને રેલવે ટનલ તેની કરતાં વધુ લાંબી હોઈ શકે છે, પરંતુ સિંચાઈ માટેની જળસુરંગ તરીકે આ પ્રોજેક્ટને સૌથી લાંબામાં ગણવામાં આવે છે. આ દાવાની સત્તાવાર પુષ્ટિ સંબંધિત વિભાગ દ્વારા પ્રકાશિત દસ્તાવેજોના આધારે કરવી યોગ્ય રહેશે.
વિંધ્ય પર્વતમાળા શા માટે સૌથી મોટો પડકાર બની?
વિંધ્ય પર્વતમાળા માત્ર ઊંચાઈ માટે જ જાણીતી નથી, પરંતુ તેની અંદરની ભૂગર્ભ રચના પણ અત્યંત જટિલ છે. ક્યાંક માર્બલ, ક્યાંક લાઇમસ્ટોન, ક્યાંક ડોલોમાઇટ અને ક્યાંક નરમ માટીના સ્તરો જોવા મળે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં દરેક થોડા મીટરે ખોદકામની રીત બદલવી પડતી હતી. ઉપરાંત ઊંચું ભૂગર્ભ જળસ્તર, સિંકહોલ બનવાની શક્યતા, ખડકોમાં કુદરતી ખાલી જગ્યા (કેવિટી), કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ગેસનું ઉત્સર્જન અને ભારે દબાણ જેવી સમસ્યાઓએ ઇજનેરો માટે સતત પડકાર ઊભો કર્યો.
આ પણ ખાસ વાંચો : 'ભવિષ્યના યુદ્ધમાં રસ્તા પણ બનશે હથિયાર' : BROને લઈને રાજનાથ સિંહનું મોટું નિવેદન
TBM એટલે શું? અને આ મશીન કેવી રીતે કામ કરે છે?
TBM એટલે Tunnel Boring Machine. સામાન્ય ભાષામાં તેને વિશાળ મશીનથી ચાલતું ભૂગર્ભ ડ્રિલિંગ પ્લાન્ટ કહી શકાય. તેના આગળના ભાગમાં વિશેષ સ્ટીલ કટર ડિસ્ક હોય છે, જે સતત ફરતા રહે છે અને ધીમે ધીમે ખડકોને કાપે છે. મશીન આગળ વધે તેમ પાછળનો ભાગ ટનલની અંદર કાંકરીટના સેગમેન્ટ ગોઠવતો જાય છે, જેથી ટનલ મજબૂત રહે. વિશ્વભરના મેટ્રો, હાઇસ્પીડ રેલ અને જળસુરંગ પ્રોજેક્ટમાં TBMનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. સ્લીમનાબાદ પ્રોજેક્ટમાં પણ અમેરિકન અને જર્મન ટેક્નોલોજી આધારિત TBMનો ઉપયોગ થયો હતો.
બંને છેડેથી ખોદકામ કેમ કરવામાં આવ્યું?
શરૂઆતમાં એક જ દિશાથી ખોદકામ થતું હતું, પરંતુ કઠિન ખડકો અને ટેક્નિકલ અવરોધોને કારણે કામગીરી ધીમી પડી. ત્યારબાદ બીજી બાજુથી પણ TBM ઉતારવામાં આવી. બંને ટીમો લગભગ 12 કિલોમીટર લાંબા પર્વતની અંદર એકબીજાની તરફ આગળ વધી રહી હતી. અહીં સૌથી મોટો પડકાર એ હતો કે બંને ટનલ અંતે એક જ બિંદુએ મળે. આ માટે GPS આધારિત સર્વેક્ષણ, લેસર એલાઇનમેન્ટ, કોર ડ્રિલિંગ અને અત્યંત ચોક્કસ માપણી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો.
17 વર્ષ કેમ લાગ્યા?
આટલી મોટી ટનલનું નિર્માણ માત્ર ખોદકામ પૂરતું નથી. દરેક મીટરે ભૂગર્ભ પરીક્ષણ, સુરક્ષા વ્યવસ્થા, મશીન મેન્ટેનન્સ, પાણીની નિકાસ, કાંકરીટ લાઇનિંગ અને ભૂસ્તરીય સ્થિરતા જાળવવાની પ્રક્રિયા ચાલતી રહે છે. આ દરમિયાન મશીનોમાં ખામી, કોન્ટ્રાક્ટમાં ફેરફાર, ટેક્નિકલ પડકારો અને જટિલ ભૂગર્ભ પરિસ્થિતિઓને કારણે કામમાં અનેક વખત વિલંબ થયો. છતાં લગભગ 17 વર્ષ બાદ બંને છેડેથી આવેલી ટનલ સફળતાપૂર્વક મળી ગઈ.
આ પણ ખાસ વાંચો : ભારતીય સેના અને સુરક્ષા દળોમાં જોડાવા માંગતા યુવાનો માટે સુવર્ણ તક : અમદાવાદમાં મળશે 30 દિવસની મફત નિવાસી તાલીમ
ખેડૂતોને શું લાભ મળશે?
જો પ્રોજેક્ટ યોજના મુજબ સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં આવશે તો વિંધ્ય વિસ્તારના હજારો ખેડૂતોને વર્ષભર સિંચાઈ માટે વધુ વિશ્વસનીય પાણી ઉપલબ્ધ થઈ શકશે. પાણી મળવાથી એક પાકના બદલે બે અથવા ત્રણ પાક લેવાની શક્યતા વધી શકે છે. ભૂગર્ભ જળ પરનો દબાણ ઘટી શકે છે અને વરસાદ પરની નિર્ભરતા પણ ઓછી થઈ શકે છે. ગુરુત્વાકર્ષણ આધારિત પાણી પરિવહન હોવાથી વીજળી ખર્ચમાં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો થશે, જે લાંબા ગાળે પ્રોજેક્ટને વધુ ટકાઉ બનાવે છે.
નર્મદા અને સોનભદ્રની લોકવાયકા ફરી કેમ ચર્ચામાં?
આ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ થતાં નર્મદા અને સોનભદ્રની પ્રાચીન લોકકથાનો ફરી ઉલ્લેખ થઈ રહ્યો છે. લોકમાન્યતા અનુસાર બંને નદીઓ એક જ પર્વતમાળામાંથી નીકળ્યા છતાં વિંધ્યના અવરોધને કારણે અલગ-અલગ દિશામાં વહેવા લાગી હતી. હવે પર્વતની અંદર માર્ગ બનતા આ લોકકથાને પ્રતીકાત્મક રીતે આધુનિક ઇજનેરી સાથે જોડવામાં આવી રહી છે. જોકે આ એક સાંસ્કૃતિક લોકવાયકા છે, ઐતિહાસિક કે વૈજ્ઞાનિક તથ્ય નહીં.
આ પણ ખાસ વાંચો : રામ મંદિર ચઢાવા ચોરી કેસમાં મોટો ખુલાસો! : SIT રિપોર્ટમાં સામે આવ્યું સૌથી મોટું કારણ
શું આ પ્રોજેક્ટથી તરત જ તમામ ગામોમાં પાણી પહોંચશે?
ના. ટનલનું નિર્માણ પૂર્ણ થવું એ મહત્વપૂર્ણ તબક્કો છે, પરંતુ ત્યારબાદ પાણી પરીક્ષણ, નહેર નેટવર્કનું સંકલન, વિતરણ વ્યવસ્થા અને અન્ય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું કામ પણ પૂર્ણ થવું જરૂરી છે. એટલે તમામ ગામોમાં તરત જ પાણી પહોંચવાનું માનવું યોગ્ય નહીં હોય. તેનો અમલ તબક્કાવાર થશે.
ભારત માટે આ પ્રોજેક્ટ શા માટે મહત્વનો છે?
ભારતમાં પાણીનું અસમાન વિતરણ અને વરસાદ પર આધારિત ખેતી મોટો પડકાર છે. આવી સ્થિતિમાં નદીના જળનો વૈજ્ઞાનિક ઉપયોગ, ભૂગર્ભ ટનલ ટેક્નોલોજી અને ગુરુત્વાકર્ષણ આધારિત પાણી પરિવહન જેવી યોજનાઓ ભવિષ્યમાં અન્ય રાજ્યો માટે પણ મોડેલ બની શકે છે. આ પ્રોજેક્ટ એ દર્શાવે છે કે આધુનિક ઇજનેરી દ્વારા કુદરતી અવરોધોને પાર કરીને પાણી સંચાલનમાં નવા વિકલ્પો ઉભા કરી શકાય છે. સ્લીમનાબાદની 11.952 કિલોમીટર લાંબી જળસુરંગ માત્ર એક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ નથી, પરંતુ પાણી વ્યવસ્થાપન, કૃષિ વિકાસ અને આધુનિક ટેક્નોલોજીનું અનોખું સંયોજન છે. 17 વર્ષના લાંબા સંઘર્ષ બાદ પૂર્ણ થયેલો આ પ્રોજેક્ટ વિંધ્ય વિસ્તાર માટે નવી આશા લઈને આવ્યો છે. હવે આગામી પડકાર એ રહેશે કે આ ટનલ મારફતે પાણીનું અસરકારક વિતરણ કેવી રીતે થાય અને ખેડૂતો સુધી તેનો વાસ્તવિક લાભ કેટલી ઝડપથી પહોંચે.
