જેલોમાં બંધ ગંભીર બીમાર અને વૃદ્ધ કેદીઓ માટે સારા સમાચાર : સુપ્રીમ કોર્ટે રાજ્યોને આપ્યો મહત્વનો આદેશ

Supreme Court Order Prisoners: દેશની જેલોમાં વર્ષોથી સજા ભોગવી રહેલા વૃદ્ધ અને ગંભીર બીમારીઓથી પીડાતા કેદીઓના માનવ અધિકારોને કેન્દ્રમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ અને દૂરગામી અસર ધરાવતો નિર્ણય આપ્યો છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર કાયદાકીય પ્રક્રિયા જ નહીં, પરંતુ માનવીય સંવેદના પણ ન્યાયવ્યવસ્થાનો અભિન્ન ભાગ છે. આ જ અભિગમને આગળ વધારતાં કોર્ટે દેશના તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને આગામી ત્રણ મહિનાની અંદર એવી સ્પષ્ટ, પારદર્શક અને એકરૂપ નીતિ ઘડવાનો આદેશ આપ્યો છે, જેના આધારે 70 વર્ષથી વધુ ઉંમરના, ગંભીર અથવા અસાધ્ય બીમારીથી પીડાતા તેમજ શારીરિક રીતે અક્ષમ કેદીઓને યોગ્ય સંજોગોમાં સમય પહેલાં મુક્તિ આપી શકાય. સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયને માત્ર કેદીઓ માટેની રાહત તરીકે નહીં પરંતુ જેલ વ્યવસ્થામાં માનવ અધિકારોને વધુ મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસ તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આવી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા, જવાબદારી અને સમયબદ્ધતા જાળવવી એટલી જ જરૂરી છે જેટલી કાયદાકીય યોગ્યતા.

NALSAની જનહિત અરજી પર સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો

ન્યાયમૂર્તિ વિક્રમ નાથ અને ન્યાયમૂર્તિ સંદીપ મહેતાની બેન્ચે રાષ્ટ્રીય કાનૂની સેવા સત્તામંડળ (NALSA) દ્વારા દાખલ કરાયેલી જનહિત અરજીની સુનાવણી દરમિયાન આ મહત્વપૂર્ણ આદેશ આપ્યો હતો. NALSAએ અરજીમાં રજૂઆત કરી હતી કે, દેશભરની અનેક જેલોમાં મોટી સંખ્યામાં એવા કેદીઓ છે, જેઓ વૃદ્ધાવસ્થા, ગંભીર બીમારીઓ અથવા શારીરિક અક્ષમતાના કારણે સામાન્ય જીવન પણ જીવી શકતા નથી. ઘણી જેલોમાં પૂરતી આરોગ્યસંભાળ ઉપલબ્ધ ન હોવાથી આવા કેદીઓની સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની રહી છે. તેથી આવા કેદીઓની સમય પહેલાં મુક્તિ માટે સમગ્ર દેશમાં એકસરખી માર્ગદર્શિકા બનાવવી જરૂરી બની ગઈ છે.

માનવ અધિકારો અને બંધારણીય અધિકારોનું રક્ષણ જરૂરી

સુનાવણી દરમિયાન અરજીકર્તા પક્ષે દલીલ કરી હતી કે લાંબા સમય સુધી ગંભીર બીમાર અથવા અતિ વૃદ્ધ કેદીઓને જેલમાં રાખવાથી તેમના મૂળભૂત અધિકારો પર અસર પડે છે. આ સ્થિતિ ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ 14 હેઠળ મળતા સમાનતાના અધિકાર અને અનુચ્છેદ 21 હેઠળના જીવન તથા વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકારની ભાવનાની વિરુદ્ધ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ પોતાના આદેશમાં માનવ અધિકારોના રક્ષણને વિશેષ મહત્વ આપતાં જણાવ્યું કે કેદી હોવા છતાં દરેક વ્યક્તિને ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવવાનો અધિકાર છે. તેથી આવા સંવેદનશીલ કેસોમાં માત્ર કાનૂની જ નહીં પરંતુ માનવીય અભિગમ પણ અપનાવવો જરૂરી છે.

આ પણ વાંચો: મોદી સરકારનું 'મિશન-360' શરૂ : ચોમાસુ સત્ર પહેલાં સર્વપક્ષીય બેઠક બોલાવાઈ

નવી નીતિમાં શું હશે?

સર્વોચ્ચ અદાલતે રાજ્યોને સ્પષ્ટ સૂચના આપી છે કે, નવી નીતિ માત્ર ઔપચારિક ન રહે, પરંતુ તેમાં સ્પષ્ટ માપદંડો અને જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવે.

કોર્ટે જણાવ્યું છે કે નીતિમાં સમય પહેલાં મુક્તિ માટેની પાત્રતાની શરતો સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ. ઉપરાંત 'ટર્મિનલ ઇલનેસ' એટલે કે અસાધ્ય અથવા જીવલેણ બીમારીની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા પણ સામેલ કરવી પડશે. દરેક કેસમાં સ્વતંત્ર મેડિકલ બોર્ડ દ્વારા કેદીની આરોગ્ય સ્થિતિનું નિષ્પક્ષ મૂલ્યાંકન કરવું ફરજિયાત રહેશે. સાથે જ કોર્ટે ભાર મૂક્યો કે સમય પહેલાં મુક્તિ માટે કરવામાં આવતી અરજીઓનો અનાવશ્યક વિલંબ વિના સમયસર નિર્ણય લેવામાં આવે, જેથી લાયક કેદીઓને લાંબી રાહ જોવી ન પડે.

ઇ-પ્રિઝન્સ પોર્ટલ દ્વારા સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા ડિજિટલ બનશે

આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક, ઝડપી અને જવાબદાર બનાવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટે 'ઇ-પ્રિઝન્સ' પોર્ટલનો ઉપયોગ ફરજિયાત કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. Mકેદીની અરજી દાખલ થવાથી લઈને મેડિકલ તપાસ, જેલ અધિકારીઓનો અહેવાલ, મેડિકલ બોર્ડની ભલામણ, અન્ડરટ્રાયલ રિવ્યૂ કમિટીની નોંધ અને અંતિમ સત્તાધિકારી દ્વારા લેવાયેલા નિર્ણય સુધીની દરેક પ્રક્રિયા ડિજિટલ રીતે નોંધવામાં આવશે. આથી દરેક તબક્કાની દેખરેખ સરળ બનશે અને પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા જળવાશે.

ટેક્નોલોજીથી થશે સમયસર દેખરેખ

સુપ્રીમ કોર્ટે પોર્ટલમાં એવી વિશેષ સુવિધાઓ ઉમેરવાનો પણ નિર્દેશ આપ્યો છે, જેનાથી દરેક અરજીની સમયમર્યાદા પર સતત નજર રાખી શકાય. આ માટે ઓટોમેટિક એલર્ટ સિસ્ટમ અને ડેડલાઇન મોનિટરિંગ જેવી વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં આવશે. ઉપરાંત પોર્ટલ આપમેળે કમ્પ્લાયન્સ રિપોર્ટ તૈયાર કરી શકશે, જેના આધારે રાજ્ય સરકારો અને રાજ્ય કાનૂની સેવા સત્તામંડળ સમગ્ર પ્રક્રિયાની અસરકારક દેખરેખ રાખી શકશે. જોકે, કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, કેદીઓની વ્યક્તિગત તથા તબીબી માહિતીની ગોપનીયતા જાળવવી દરેક તબક્કે ફરજિયાત રહેશે.

આ પણ વાંચો: થાર ચાલક મહિલાએ વર્તાવ્યો કહેર, ઘરકામ કરતી મહિલાને કચડી : હોસ્પિટલ લઈ ગઈ, મોત થઈ તો મતૃદેહ પાછો ઘટનાસ્થળ પર રાખ્યો

કેન્દ્ર સરકાર, NIC અને રાજ્યોને પણ મહત્વની જવાબદારી

સુપ્રીમ કોર્ટે માત્ર રાજ્યોને જ નહીં પરંતુ કેન્દ્ર સરકારના કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલય, ગૃહ મંત્રાલય તેમજ નેશનલ ઇન્ફોર્મેટિક્સ સેન્ટર (NIC)ને પણ જરૂરી ટેકનિકલ સહયોગ આપવા સૂચના આપી છે. NICને ઇ-પ્રિઝન્સ પોર્ટલને વધુ સક્ષમ બનાવવા, જરૂરી અપગ્રેડ કરવા અને તેની નિયમિત જાળવણી કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે. ઉપરાંત રાજ્યોને સોફ્ટવેર સપોર્ટ, ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને અધિકારીઓને જરૂરી તાલીમ પૂરી પાડવા પણ કેન્દ્ર સરકારને કહેવામાં આવ્યું છે.

6 મહિનામાં કોર્ટમાં રજૂ કરવો પડશે પાલન અહેવાલ

સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના આદેશના અસરકારક અમલીકરણ માટે કેન્દ્ર સરકાર અને તમામ રાજ્યોને આગામી છ મહિનાની અંદર કોર્ટમાં એફિડેવિટ દાખલ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ એફિડેવિટમાં નવી નીતિ તૈયાર કરવાની પ્રગતિ, કોર્ટના આદેશના પાલન માટે લેવામાં આવેલા પગલાં અને સમય પહેલાં મુક્તિ માટે પાત્ર એવા કેદીઓની સંખ્યા સહિતની સંપૂર્ણ વિગતો રજૂ કરવાની રહેશે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા કોર્ટ સમગ્ર દેશમાં આદેશના અમલીકરણ પર સતત નજર રાખશે.

જેલ સુધારણા તરફ મહત્વપૂર્ણ પગલું

કાયદા નિષ્ણાતોના મત મુજબ સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય માત્ર વૃદ્ધ અને ગંભીર બીમાર કેદીઓ માટે રાહત પૂરતો નથી, પરંતુ સમગ્ર જેલ વ્યવસ્થામાં માનવ અધિકારોને વધુ મજબૂત બનાવતું મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. જો રાજ્યો સમયમર્યાદામાં અસરકારક નીતિ બનાવીને તેનો યોગ્ય અમલ કરશે તો અનેક એવા કેદીઓને રાહત મળી શકશે, જેઓ લાંબા સમયથી ગંભીર આરોગ્ય સમસ્યાઓ વચ્ચે જેલમાં જીવન વિતાવી રહ્યા છે.