Iran US Tensions: ઈરાનની રાજધાની તેહરાનમાં આજે એક અનોખું અને ચિંતાજનક દૃશ્ય જોવા મળી રહ્યું છે. રસ્તાઓ પર લશ્કરી વાહનો, જાહેર કાર્યક્રમોમાં મિસાઈલ પ્રદર્શન અને સામાન્ય નાગરિકોના હાથમાં AK-47 જેવી રાઈફલો. અમેરિકા સાથે વધતા તણાવ અને સંભવિત સંઘર્ષની આશંકા વચ્ચે ઈરાન હવે માત્ર સૈન્ય નહીં, પરંતુ સમગ્ર સમાજને “પ્રતિકાર માટે તૈયાર” બતાવવા માંગે છે. પ્રશ્ન એ છે કે શું આ માત્ર શક્તિ પ્રદર્શન છે કે પછી આવનારા મોટા સંઘર્ષની પૂર્વ તૈયારી?
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો તણાવ છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી ફરી ઉગ્ર બનતો જોવા મળી રહ્યો છે. ખાસ કરીને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ, યુરેનિયમ સમૃદ્ધિકરણ અને પશ્ચિમ એશિયામાં પ્રભાવને લઈને બંને દેશો વચ્ચે શબ્દયુદ્ધ તેજ બન્યું છે. આ દરમિયાન તેહરાનમાં જે દૃશ્યો સામે આવી રહ્યા છે, તે માત્ર રાજકીય સંદેશ નથી પરંતુ આંતરિક અને બાહ્ય બંને સ્તરે એક વ્યૂહાત્મક અભિયાનનો ભાગ માનવામાં આવી રહ્યા છે.
તાજેતરમાં તેહરાનની શેરીઓમાં રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ અને બાસીજ દળના સભ્યો સામાન્ય નાગરિકોને કલાશ્નિકોવ અને AK-47 જેવી એસોલ્ટ રાઈફલોનો ઉપયોગ શીખવતા જોવા મળ્યા. તાલીમ કાર્યક્રમોમાં પુરુષો અને મહિલાઓ માટે અલગ વર્ગો ગોઠવવામાં આવ્યા હતા. ભાગ લેનારાઓને રાઈફલ પકડવી, મેગેઝિન ભરવી અને તાકીદની સ્થિતિમાં ગોળીબાર કરવો જેવી પ્રાથમિક તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે.
માત્ર તાલીમ નહીં, માનસિક સંદેશ પણ
વિશ્લેષકો માને છે કે ઈરાનનો આ અભિગમ માત્ર લશ્કરી તાલીમ પૂરતો મર્યાદિત નથી. આ એક પ્રકારનું “મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રદર્શન” પણ છે. જાહેર સ્થળોએ મિસાઈલ અને ભારે મશીનગનની રજૂઆત દ્વારા સરકાર પોતાના નાગરિકો તેમજ વિરોધી દેશોને સંદેશ આપવા માંગે છે કે ઈરાન કોઈપણ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા તૈયાર છે.
તેહરાનમાં આયોજિત કેટલાક જાહેર કાર્યક્રમોમાં બેલિસ્ટિક મિસાઈલ પણ પ્રદર્શિત કરવામાં આવી હતી. કહેવાય છે કે આવી જ ક્ષમતા ધરાવતી મિસાઈલોનો ઉપયોગ અગાઉ પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષોમાં થયો હતો. આવા દૃશ્યો દ્વારા સરકાર “રાષ્ટ્રીય પ્રતિકાર”ની ભાવના મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
અમેરિકાના પૂર્વ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા આપવામાં આવેલા નિવેદનો પણ આ તણાવને વધારતા રહ્યા છે. ટ્રમ્પે સંકેત આપ્યો હતો કે જો રાજનૈતિક ચર્ચાઓ નિષ્ફળ જશે અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ મુદ્દે ઈરાન નમશે નહીં, તો ફરી સૈન્ય કાર્યવાહી શક્ય બની શકે છે. આ નિવેદનો પછી ઈરાનમાં સુરક્ષા અને રાષ્ટ્રીય ગૌરવના મુદ્દાઓ વધુ આક્રમક રીતે ઉછળ્યા છે.
‘જનફદા’ અભિયાન શું છે?
ઈરાન સરકારે અને રાજ્ય મીડિયા દ્વારા હાલમાં “જનફદા” નામનું અભિયાન જોરશોરથી ચલાવવામાં આવી રહ્યું છે. “જનફદા”નો અર્થ થાય છે- દેશ માટે પોતાનો જીવ અર્પણ કરવા તૈયાર લોકો.
રાજ્ય ટીવી, સોશિયલ મીડિયા અને મોબાઇલ મેસેજિંગ દ્વારા લોકોને આ અભિયાનમાં જોડાવા અપીલ કરવામાં આવી રહી છે. સરકારનો દાવો છે કે લાખો લોકોએ ઓનલાઈન અથવા જાહેર કાર્યક્રમો દ્વારા જોડાવાની ઇચ્છા દર્શાવી છે, જોકે આ આંકડાઓની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ થઈ નથી.
આ અભિયાનનો મુખ્ય હેતુ દેશમાં “રાષ્ટ્રીય એકતા” અને “પ્રતિકારની ભાવના” ઊભી કરવાનો માનવામાં આવે છે. ઈરાન લાંબા સમયથી “રેઝિસ્ટન્સ નેરેટિવ” પર કામ કરતું આવ્યું છે, જેમાં દેશને વિદેશી દબાણ સામે અડગ બતાવવામાં આવે છે.
આર્થિક સંકટ વચ્ચે સરકાર માટે પડકાર
ઈરાન હાલમાં ગંભીર આર્થિક દબાણમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. પશ્ચિમી પ્રતિબંધો, મોંઘવારી, બેરોજગારી અને ચલણની નબળાઈને કારણે સામાન્ય લોકો મુશ્કેલી અનુભવી રહ્યા છે. અનેક નાના વેપારો બંધ થઈ રહ્યા છે અને આવશ્યક વસ્તુઓના ભાવમાં વધારો જોવા મળી રહ્યો છે.
આવા સમયમાં સરકાર માટે જનતાનું સમર્થન જાળવવું પડકારરૂપ બન્યું છે. નિષ્ણાતોના મતે, હથિયાર પ્રદર્શન અને રાષ્ટ્રવાદી અભિયાન દ્વારા સરકાર લોકોનું ધ્યાન આર્થિક મુશ્કેલીઓથી હટાવી “બાહ્ય ખતરા” તરફ કેન્દ્રિત કરવા માંગે છે.
ઈરાનમાં અગાઉ થયેલા સરકાર વિરોધી પ્રદર્શનોએ પણ શાસનતંત્રને ચિંતિત બનાવ્યું હતું. માનવાધિકાર સંગઠનો અનુસાર, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. હવે કેટલાક વિશ્લેષકો માને છે કે કટ્ટર સમર્થકોને તાલીમ આપવાનો હેતુ ભવિષ્યમાં આંતરિક અશાંતિ સામે પણ ઉપયોગી બની શકે છે.
બાળકોના સમાવેશથી વધ્યો વિવાદ
આ સમગ્ર અભિયાનમાં સૌથી વધુ વિવાદ બાળકોના સંભવિત સમાવેશને લઈને થયો છે. કેટલાક કટ્ટરપંથી જૂથોએ પરિવારોને નાબાલિક બાળકોને ચેકપોઇન્ટ અને સહાયક કામગીરી માટે મોકલવાની અપીલ કરી હોવાનું કહેવાય છે.
માનવાધિકાર સંગઠનોએ આ બાબતની કડક ટીકા કરી છે. એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ સહિત અનેક સંગઠનોએ કહ્યું છે કે જો બાળકોને લશ્કરી માહોલમાં સામેલ કરવામાં આવે, તો તે આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર ધોરણોનું ઉલ્લંઘન ગણાશે.
નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર વિજેતા અને ઈરાની માનવાધિકાર કાર્યકર્તા શિરીન એબાદીએ પણ બાળકોના હાથમાં હથિયારો દર્શાવતી તસવીરો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમના મતે આવા દૃશ્યો વિશ્વના સંઘર્ષગ્રસ્ત વિસ્તારોની યાદ અપાવે છે, જ્યાં બાળ સૈનિકોની સમસ્યા ગંભીર રહી છે.
શું ખરેખર યુદ્ધની તૈયારી થઈ રહી છે?
હાલ સુધી ઈરાને કોઈ સત્તાવાર મોટા સૈન્ય અભિયાનની જાહેરાત કરી નથી. તેમ છતાં, જાહેરમાં વધતું હથિયાર પ્રદર્શન અને નાગરિકોને આપવામાં આવતી તાલીમ એ સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે સરકાર “ટોટલ મોબિલાઈઝેશન”નો સંદેશ આપવા માંગે છે.
તેહરાનના ઘણા નાગરિકો માને છે કે વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં દરેક વ્યક્તિએ મૂળભૂત આત્મરક્ષા આવડવી જોઈએ. કેટલાક લોકો આને દેશભક્તિ માને છે, જ્યારે અન્ય લોકો ચિંતિત છે કે સમાજનું વધતું સૈનિકીકરણ ભવિષ્યમાં વધુ અસ્થિરતા સર્જી શકે છે.
આ પરિસ્થિતિ માત્ર ઈરાન માટે નહીં પરંતુ સમગ્ર પશ્ચિમ એશિયા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના ઊર્જા વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે. અહીં કોઈપણ પ્રકારનું સૈન્ય તણાવ વૈશ્વિક તેલ બજાર અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ પર સીધી અસર કરી શકે છે.
આ પણ વાંચો: અમેરિકાને ઈરાન યુદ્ધમાં મોટો ફટકો? : F-35 સહિત 42 એરક્રાફ્ટ-ડ્રોન તબાહ! તખ્તાપલટ યોજનાના ચોંકાવનારા ખુલાસા
શા માટે હવે મહત્વપૂર્ણ છે ઘટના?
ઈરાનમાં સામાન્ય નાગરિકોને શસ્ત્ર તાલીમ આપવાના દૃશ્યો એ દર્શાવે છે કે પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ ફરી જોખમી સ્તરે પહોંચી રહ્યો છે. જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે રાજનૈતિક ઉકેલ નહીં આવે, તો તેનો પ્રભાવ માત્ર આ બંને દેશો સુધી મર્યાદિત નહીં રહે.
વિશ્વના તેલ વેપાર, વૈશ્વિક સુરક્ષા, મધ્યપૂર્વની રાજનીતિ અને સામાન્ય નાગરિકોના જીવન પર તેની મોટી અસર થઈ શકે છે. સાથે જ, કોઈપણ દેશમાં નાગરિક સ્તરે વધતું સૈનિકીકરણ આંતરિક લોકશાહી અને માનવાધિકાર માટે લાંબા ગાળે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.
