ભારતમાં રાંધણ ગેસ (LPG) સપ્લાયમાં સર્જાયેલી ખલેલ અને મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવ વચ્ચે કેન્દ્ર સરકાર હવે એક મહત્વપૂર્ણ ડિપ્લોમેટિક પગલું ભરવા જઈ રહી છે. ભારતના પેટ્રોલિયમ અને નેચરલ ગેસ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીનો કતાર પ્રવાસ માત્ર કોઈ નિયમિત બેઠક નથી, પરંતુ દેશની ઊર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટેનો એક નિર્ણાયક પ્રયાસ છે.
ભારતના પેટ્રોલિયમ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરી આજે 9 અને 10 એપ્રિલ, 2026 દરમિયાન બે દિવસ કતારની સત્તાવાર મુલાકાતે જઈ રહ્યા છે. આ પ્રવાસ એવા સમયે યોજાઈ રહ્યો છે જ્યારે ભારત LPG સપ્લાયમાં ગંભીર વિક્ષેપનો સામનો કરી રહ્યું છે. તાજેતરના સમયમાં મધ્ય પૂર્વમાં થયેલા સંઘર્ષ, ખાસ કરીને ઈરાન સંબંધિત તણાવ અને ગેસ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પરના હુમલાઓ ના કારણે વૈશ્વિક LNG અને LPG સપ્લાય ચેઇન પર સીધી અસર પડી છે.
LPG સપ્લાયમાં ખલેલ અને આંકડાકીય વાસ્તવિકતા
ભારત તેની કુલ LPG જરૂરિયાતનો આશરે 60% હિસ્સો આયાત કરે છે, અને આ આયાતનો 90% હિસ્સો સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ (Strait of Hormuz) મારફતે આવે છે. આયાતની વાત કરીએ તો કતાર ભારતનું સૌથી મોટું સિંગલ સપ્લાયર છે, જે દેશની કુલ LPG આયાતમાં આશરે 20% અને LNG આયાતમાં 41% થી 45% જેટલો માતબર હિસ્સો ધરાવે છે. હાલની પરિસ્થિતિમાં કતારની LNG અને LPG ઉત્પાદન ક્ષમતા પર હુમલાઓના પગલે ઉત્પાદનમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. ભારતની આટલી મોટી નિર્ભરતાને જોતાં સપ્લાયમાં થયેલા આ ઘટાડાથી ઘરેલુ બજારમાં દબાણ વધ્યું છે, જેનાથી માત્ર ઘરગથ્થુ વપરાશકારો જ નહીં, પરંતુ હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટ ઉદ્યોગ પણ પ્રભાવિત થયો છે.
આ પણ વાંચો: રાજનાથ સિંહની હાઈ લેવલ બેઠક : સપ્લાય ચેઇન, ઈંધણ અને ખાતર અંગે મોટા નિર્ણયો
મધ્ય પૂર્વમાં તણાવ અને ઊર્જાની રાજનીતિ
ભારતના કેન્દ્રીય મંત્રીનો આ પ્રવાસ માત્ર વેપાર પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે દેશની વ્યૂહાત્મક ઊર્જા સુરક્ષા નીતિનો એક મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે. તાજેતરમાં ઈઝરાયેલ-હમાસ સંઘર્ષ અને લેબનાન મોરચે વધતા તણાવને કારણે સમગ્ર મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધ જેવી ગંભીર પરિસ્થિતિ સર્જાઈ છે. જોકે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે યુદ્ધવિરામ (ceasefire) માટેના પ્રયાસો તેજ બન્યા છે, પરંતુ ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના વધતા પરોક્ષ સંઘર્ષે આ ક્ષેત્રને હજુ પણ અસ્થિર રાખ્યું છે. ખાસ કરીને રેડ સી (Red Sea) અને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ જેવા મહત્વના દરિયાઈ માર્ગો પર વધતા જોખમો અને ઇઝરાયેલ દ્વારા લેબનાન પર ચાલી રહેલા હુમલાઓએ વૈશ્વિક ઊર્જા સપ્લાય ચેઇન માટે મોટું સંકટ ઊભું કર્યું છે. આવી અનિશ્ચિતતા વચ્ચે ભારત માટે કતાર જેવા વિશ્વાસુ ભાગીદાર સાથે સીધો સંવાદ કરવો અત્યંત અનિવાર્ય બન્યું છે.
ભારત-કતાર સંબંધો: કેમ છે આટલા મહત્વપૂર્ણ?
ભારત અને કતાર વચ્ચે ઊર્જા ક્ષેત્રમાં લાંબા સમયથી મજબૂત સંબંધો રહ્યા છે. બંને દેશો વચ્ચે 1973થી રાજદ્વારી સંબંધો છે અને ભારત માટે કતાર માત્ર એક સપ્લાયર નથી, પરંતુ ઊર્જા સુરક્ષા માટેનો એક વ્યૂહાત્મક સહયોગી છે. વર્તમાન કટોકટીના સમયમાં ભારત-કતાર વચ્ચે લાંબા ગાળાના કરારો (Long-term contracts) સુનિશ્ચિત કરવા અને સપ્લાયને ફરીથી પાટા પર લાવવા આ મુલાકાત અત્યંત આવશ્યક છે.
ભારતની તૈયારી અને વિકલ્પો
સપ્લાયના આ જોખમને ઘટાડવા ભારત સરકારે પહેલાથી જ અન્ય વિકલ્પો શોધવાની શરૂઆત કરી દીધી છે. ભારત અમેરિકા, ઓમાન અને અન્ય દેશોમાંથી પોતાની ખરીદી વધારીને આયાત બાસ્કેટને ડાયવર્સિફાય (diversify) કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. સાથે જ, “ઓપરેશન ઊર્જા સુરક્ષા” (Operation Urja Suraksha) જેવા મિશન દ્વારા ભારતે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝમાં પોતાની સપ્લાય ચેઇનને સુરક્ષિત રાખવાના સઘન પ્રયાસો હાથ ધર્યા છે.
આ સમાચાર હાલ કેમ મહત્વના છે?
આ સમગ્ર પરિસ્થિતિ ભારત માટે ત્રણ મુખ્ય કારણોસર અત્યંત ચિંતાજનક અને મહત્વપૂર્ણ છે:
ઘરેલુ અસર: LPGની અછત સીધી રીતે કરોડો પરિવારોના રસોડાને અને બજેટને અસર કરે છે.
આર્થિક અસર: ઉદ્યોગો અને સેવા ક્ષેત્ર (સર્વિસ સેક્ટર) પર તેની ગંભીર અસર પડી શકે છે.
ભૂ-રાજકીય દબાણ: મધ્ય પૂર્વમાં તણાવ વધે તો ઊર્જાની કિંમતોમાં ભડકો થઈ શકે છે, જે મોંઘવારી વધારી શકે છે.
આ પ્રવાસ ભારત માટે પોતાની ઊર્જા સુરક્ષા જાળવી રાખવાનો અને વૈશ્વિક તણાવ વચ્ચે દેશમાં સ્થિર સપ્લાય સુનિશ્ચિત કરવાનો એક મોટો પ્રયાસ છે.
આ પણ ખાસ વાંચો: ‘મિશન અધૂરું છે’ નેતન્યાહૂનું નિવેદન : ઈરાનને કડક ચેતાવણી, હવે શું થશે?
