ગુજરાત સરકાર દ્વારા કચ્છ અને પોરબંદર જિલ્લામાં બે નવા શિપબિલ્ડિંગ ક્લસ્ટર ઉભા કરવાની મહત્વાકાંક્ષી યોજના આગળ ધપાવવામાં આવી રહી છે. રાજ્ય સરકાર આગામી સમયમાં નવી શિપબિલ્ડિંગ અને રિપેર નીતિ જાહેર કરવાની તૈયારીમાં છે, જેમાં આ પ્રોજેક્ટને કેન્દ્રસ્થાને રાખવામાં આવ્યો છે. આ યોજના ભારતના સમુદ્રી ઉદ્યોગને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બનાવવાના વ્યાપક દૃષ્ટિકોણ સાથે સંકળાયેલી છે.
સરકારના પ્રસ્તુતિ દસ્તાવેજ મુજબ, કચ્છના ચચ્છી વિસ્તાર અને પોરબંદરના કુછડી વિસ્તારમાં આ બંને ક્લસ્ટર વિકસાવવામાં આવશે. ચચ્છી ક્લસ્ટર લગભગ 990 હેક્ટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલ હશે અને તેની પાસે 6.75 કિલોમીટર લાંબી વોટરફ્રન્ટ લાઈન હશે, જ્યારે કુછડી ક્લસ્ટર લગભગ 870 હેક્ટર વિસ્તારમાં 7.06 કિલોમીટર લાંબી વોટરફ્રન્ટ સાથે વિકસાવવામાં આવશે.
લાંબા ગાળાનું લક્ષ્ય અને નીતિનો આધાર
ગુજરાત સરકારે 2047 સુધીમાં રાજ્યની શિપબિલ્ડિંગ ક્ષમતા 3 મિલિયન ગ્રોસ ટનેજ (GT) સુધી વધારવાનો લક્ષ્ય નક્કી કર્યો છે. આ લક્ષ્ય ભારતના સ્વતંત્રતાના 100 વર્ષ પૂર્ણ થવા સાથે જોડાયેલું છે અને દેશને વિશ્વના ટોચના શિપબિલ્ડિંગ દેશોમાં સ્થાન અપાવવાનું ધ્યેય ધરાવે છે.
રાજ્યમાં છેલ્લી શિપબિલ્ડિંગ નીતિ 2010માં જાહેર થઈ હતી, ત્યારબાદ છેલ્લા 16 વર્ષમાં નવી નીતિ જાહેર થઈ નથી. અગાઉ જાહેર કરાયેલા ઘણા પ્રોજેક્ટો વાસ્તવિક રૂપ લઈ શક્યા નહોતા, જેના કારણે આ ક્ષેત્રમાં વિકાસ અટક્યો હતો. હવે સરકાર નવી નીતિમાં નાણાકીય સહાય, સબસિડી અને “પ્લગ-એન્ડ-પ્લે” ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવા પ્રોત્સાહનો ઉમેરવાની તૈયારીમાં છે.
અગાઉના નિષ્ફળ પ્રયાસો અને ઉદ્યોગની સ્થિતિ
ગત બે દાયકામાં ગુજરાતમાં અનેક શિપયાર્ડ પ્રોજેક્ટો જાહેર થયા હતા, પરંતુ તેમાંના ઘણાં અમલમાં આવી શક્યા નહોતા. ખાસ કરીને ABG Shipyard અને Alcock Ashdown જેવી કંપનીઓ બંધ થઈ જવાથી ઉદ્યોગને મોટો ફટકો લાગ્યો હતો. પરિણામે રાજ્યમાં ઉપલબ્ધ ક્ષમતા હોવા છતાં તેનો પૂરતો ઉપયોગ થઈ શક્યો નથી.
હાલમાં ગુજરાતમાં માત્ર ત્રણ જ શિપયાર્ડ કાર્યરત છે. છતાં, રાજ્ય પાસે લાંબી દરિયાકાંઠાની લાઈન અને મજબૂત પોર્ટ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હોવાને કારણે ભવિષ્યમાં વિકાસ માટે મોટી શક્યતાઓ છે.
કેન્દ્ર સરકારનો સહકાર અને રાષ્ટ્રીય દૃષ્ટિકોણ
આ યોજના માત્ર રાજ્ય સ્તર પર મર્યાદિત નથી, પરંતુ કેન્દ્ર સરકારના મોટા સમુદ્રી વિકાસ કાર્યક્રમનો પણ ભાગ છે. કેન્દ્ર સરકારે ₹70,000 કરોડના મેરિટાઈમ ફંડમાંથી ₹28,000 કરોડ શિપબિલ્ડિંગને પ્રોત્સાહન આપવા ફાળવ્યા છે. આથી દેશની વિદેશી જહાજો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
દેશવ્યાપી સ્તરે પણ ઓડિશા, આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડુ અને મહારાષ્ટ્ર સાથે ગુજરાતમાં શિપબિલ્ડિંગ ક્લસ્ટરો વિકસાવવાના પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે. આ ક્લસ્ટરોમાં આધુનિક શિપયાર્ડ ઉપરાંત R&D સેન્ટર, તાલીમ સંસ્થાઓ અને સહાયક ઉદ્યોગો પણ વિકસાવવામાં આવશે.
વૈશ્વિક પરિસ્થિતિ અને ગુજરાત માટે તક
વૈશ્વિક સ્તરે ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોમાં શિપબિલ્ડિંગ ક્ષમતા લગભગ સંપૂર્ણપણે ઉપયોગમાં આવી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં ભારત માટે નવા ઓર્ડરો આકર્ષવાની તક ઉભી થઈ છે. ગુજરાત સરકાર આ તકોનો લાભ લેવા માટે નવી નીતિ અને ક્લસ્ટર વિકાસ પર ભાર મૂકી રહી છે.
આ સાથે, કચ્છ અને પોરબંદર જેવા દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં આ પ્રકારના મોટા પ્રોજેક્ટો થવાથી રોજગારી, લોજિસ્ટિક્સ, MSME અને સપ્લાય ચેઇન ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ થવાની શક્યતા છે.
શું આગળ?
હાલમાં આ પ્રોજેક્ટ નીતિ જાહેર થવાની પ્રક્રિયામાં છે અને સ્થાનિક સ્વરાજ્ય ચૂંટણી બાદ તેની સત્તાવાર જાહેરાત થવાની શક્યતા છે. સરકાર ત્રણ વધુ ગ્રીનફિલ્ડ શિપયાર્ડ માટે સ્થળો શોધી રહી છે, જે આ ક્ષેત્રમાં વધુ રોકાણ અને વિકાસ લાવી શકે છે.
જો આ યોજના સમયસર અને યોગ્ય અમલ સાથે આગળ વધે, તો ગુજરાત ભારતના મેરિટાઈમ ઉદ્યોગમાં ફરીથી અગ્રણી સ્થાન પ્રાપ્ત કરી શકે છે.
