Monsoon Special: ગુજરાત પર એકસાથે વેલ માર્ક લો પ્રેશર, વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ અને મોન્સૂન ટ્રફ સક્રિય થતાં સમગ્ર રાજ્ય હાઈ-એલર્ટ પર છે. હવામાન વિભાગે દક્ષિણ ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રના ૮ જિલ્લાઓમાં ‘રેડ એલર્ટ’ જાહેર કરીને અતિ ભારે વરસાદની કડક ચેતવણી આપી છે. આ તોફાની સિસ્ટમોને પગલે દરિયામાં સર્જાયેલી અતિ ગંભીર સ્થિતિને ધ્યાને રાખી માછીમારોને દરિયો ન ખેડવા તાકીદ કરાઈ છે અને તમામ બંદરો પર ૩ નંબરનું ભયસૂચક સિગ્નલ લગાવી દેવામાં આવ્યું છે.
નીચે આપેલી ૩ સિસ્ટમો એકસાથે સક્રિય થાય ત્યારે ગુજરાત જેવા દરિયાકાંઠાવાળા રાજ્યમાં વરસાદની તીવ્રતા ઝડપથી વધી શકે છે. ખાસ કરીને દક્ષિણ ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં અતિ ભારે વરસાદ, ભારે પવન, દરિયામાં ઊંચા મોજાં અને પાણી ભરાવાની સ્થિતિ ઊભી થવાની શક્યતા વધી જાય છે.
શું છે વેલ માર્ક લો પ્રેશર, વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ અને મોન્સૂન ટ્રફ નામની વરસાદી સિસ્ટમ? આ ત્રણેય સિસ્ટમો એક સાથે સક્રિય થાય ત્યારે શું થાય છે? દરિયાકાંઠે 3 નંબરનું સિગ્નલ લાગવાનો અર્થ શું છે? જાણો વરસાદ અંગે વિગતવાર માહિતીસભર રોચક અહેવાલ...
1. શું છે વેલ માર્ક લો પ્રેશર?
વેલ માર્ક લો પ્રેશર એટલે સામાન્ય લો પ્રેશર કરતાં વધુ મજબૂત નીચા દબાણનું ક્ષેત્ર. હવામાનની ભાષામાં જ્યારે કોઈ વિસ્તારમાં હવાનું દબાણ આસપાસના વિસ્તારો કરતાં ઘણું ઓછું થઈ જાય છે, ત્યારે આસપાસની ભેજવાળી હવા ઝડપથી તે દિશામાં ખેંચાવા લાગે છે. આ હવા ઉપર ચડે છે, ઠંડી પડે છે અને વાદળો બને છે. પરિણામે ભારે વરસાદ સર્જાય છે. ગુજરાત માટે આ સિસ્ટમ ખાસ મહત્વની છે, કારણ કે અરબી સમુદ્રમાંથી આવતી ભેજવાળી હવા રાજ્યમાં ભારે વરસાદ લાવી શકે છે. જો લો પ્રેશર વધુ મજબૂત થઈને વેલ માર્ક લો પ્રેશરમાં ફેરવાય, તો વરસાદનો વિસ્તાર અને તીવ્રતા બંને વધી જાય છે. આ કારણે એક સાથે ઘણા જિલ્લાઓમાં ધોધમાર વરસાદ, નદી-નાળામાં પાણીનો વધારો અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં જળબંબાકાર જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.
સરળ ભાષામાં કહીએ તો, વેલ માર્ક લો પ્રેશર એ વરસાદને વધુ શક્તિશાળી બનાવતું હવામાનનું કેન્દ્ર છે.
2. શું છે વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ?
વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ એટલે પશ્ચિમ તરફથી આવતી હવામાનની ખલેલ. સામાન્ય રીતે તે ભૂમધ્ય સમુદ્ર, ઈરાન, અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન તરફથી ભારતના ઉત્તર-પશ્ચિમ ભાગમાં પ્રવેશે છે. શિયાળામાં તે ઉત્તર ભારતમાં વરસાદ અને હિમવર્ષા લાવે છે, પરંતુ ચોમાસા દરમિયાન જો તેની અસર મોન્સૂન સિસ્ટમ સાથે જોડાય, તો વરસાદની ગતિમાં વધારો થઈ શકે છે.
ગુજરાતમાં વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ સીધો મોટો વરસાદ લાવે એવું હંમેશાં નથી, પરંતુ જ્યારે તે મોન્સૂન ટ્રફ અથવા લો પ્રેશર સાથે જોડાઈ જાય, ત્યારે વાતાવરણ વધુ અસ્થિર બને છે. આવી સ્થિતિમાં ગાજવીજ, વીજળી, થન્ડરસ્ટોર્મ, ભારે પવન અને અચાનક તીવ્ર વરસાદ જોવા મળે છે. અમદાવાદ, ગાંધીનગર, વડોદરા જેવા મધ્ય ગુજરાતના વિસ્તારોમાં ગાજવીજ સાથે વરસાદની આગાહી હોય, ત્યારે તેના પાછળ વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ અને સ્થાનિક ભેજવાળી ગરમ હવાના મિશ્રણનો પ્રભાવ હોઈ શકે છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ એ પશ્ચિમ તરફથી આવતી એવી હવામાન ખલેલ છે, જે મોન્સૂનને વધુ અસ્થિર અને તીવ્ર બનાવી શકે છે.
આ પણ વાંચોઃ સિંહો કેમ બની રહ્યા છે આક્રમક? : માણસો પર વધી રહેલા હુમલાઓ પાછળનું મોટું કારણ જાણો
૩. શું છે મોન્સૂન ટ્રફ?
મોન્સૂન ટ્રફ એટલે ચોમાસાની મુખ્ય વરસાદી રેખા. આ એક પ્રકારનો નીચા દબાણનો લાંબો પટ્ટો હોય છે, જે દેશના અલગ-અલગ ભાગોમાંથી પસાર થાય છે. જ્યાંથી મોન્સૂન ટ્રફ પસાર થાય છે, ત્યાં વરસાદની શક્યતા વધારે રહે છે. જ્યારે મોન્સૂન ટ્રફ ગુજરાત તરફ ખસે છે અથવા ગુજરાતમાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે રાજ્યમાં વ્યાપક વરસાદ શરૂ થાય છે. જો એ સમયે અરબી સમુદ્રમાંથી ભેજવાળી હવા પણ સતત આવી રહી હોય અને સાથે લો પ્રેશર સક્રિય હોય, તો ભારે થી અતિ ભારે વરસાદની સ્થિતિ સર્જાય છે. મોન્સૂન ટ્રફનું સ્થાન વરસાદ માટે ખૂબ જ મહત્વનું હોય છે. જો ટ્રફ દક્ષિણ ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્ર નજીક રહે, તો સુરત, નવસારી, વલસાડ, ડાંગ, તાપી, ભાવનગર, અમરેલી, ગીર સોમનાથ જેવા વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદની શક્યતા વધી જાય છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, મોન્સૂન ટ્રફ એ વરસાદ લાવતી ચોમાસાની મુખ્ય લાઇન છે. આ લાઇન જ્યાંથી પસાર થાય છે, ત્યાં વરસાદી સિસ્ટમ વધુ સક્રિય બને છે.
આ પણ વાંચોઃ 2008 Ahmedabad Serial Blast; 70 મિનિટ...21 બ્લાસ્ટ...56 મોત : 26 જુલાઈ, 2008... અમદાવાદની એ કાળમુખી સાંજ જેણે આખા શહેરને કર્યું હતું લોહીલુહાણ
૩ સિસ્ટમો એકસાથે સક્રિય થાય તો શું અસર થાય?
જ્યારે વેલ માર્ક લો પ્રેશર, વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ અને મોન્સૂન ટ્રફ એકસાથે અસર કરે, ત્યારે વાતાવરણમાં ભેજ, પવન અને અસ્થિરતા ત્રણેય વધી જાય છે. આવી સ્થિતિમાં સામાન્ય વરસાદ પણ થોડા જ સમયમાં ભારે વરસાદમાં ફેરવાઈ શકે છે.
આ કારણે નીચે મુજબની પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે:
દક્ષિણ ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રમાં અતિ ભારે વરસાદ
દરિયાકાંઠે ભારે પવન અને ઊંચા મોજાં
નદી-નાળામાં અચાનક પાણીનો વધારો
શહેરોમાં પાણી ભરાવાની શક્યતા
વીજળી પડવાની અને ગાજવીજની પ્રવૃત્તિ
ખેડૂતો માટે ખેતરોમાં પાણી ભરાવાનું જોખમ
માછીમારો માટે દરિયો જોખમી બનવો
પોર્ટ પર ૩ નંબરનું સિગ્નલ શું દર્શાવે છે?
દરિયાકાંઠાના પોર્ટ પર ૩ નંબરનું સિગ્નલ લગાવવું એ ચેતવણીનો ભાગ છે. તેનો અર્થ એ થાય છે કે દરિયામાં હવામાન ખરાબ છે અને જહાજો, બોટો તથા માછીમારો માટે જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં દરિયામાં તેજ પવન, ઊંચા મોજાં અને તોફાની પ્રવાહ જોવા મળી શકે છે. માછીમારોને દરિયો ન ખેડવા સૂચના આપવામાં આવે છે, કારણ કે નાના બોટ અને માછીમારી વાહનો માટે આવી સ્થિતિ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
સામાન્ય લોકો માટે સાવચેતી
ભારે વરસાદની આગાહી હોય ત્યારે અનાવશ્યક મુસાફરી ટાળવી જોઈએ. નદી, ચેકડેમ, કોઝવે, અંડરપાસ અને પાણી ભરાયેલા રસ્તાઓથી દૂર રહેવું જોઈએ. ગાજવીજ દરમિયાન ખુલ્લા મેદાન, ઝાડ નીચે અથવા વીજ થાંભલા પાસે ઊભા રહેવું જોખમી છે. દરિયાકાંઠા, બીચ અને પોર્ટ વિસ્તારમાં પણ જવું ટાળવું જોઈએ.
સરળ શબ્દોમાં આખી સ્થિતિ
ગુજરાતમાં હાલ વરસાદ માટેની ત્રણ મજબૂત સિસ્ટમો એક સાથે સક્રિય છે. વેલ માર્ક લો પ્રેશર વરસાદને વધુ શક્તિશાળી બનાવે છે, વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ વાતાવરણને અસ્થિર બનાવે છે અને મોન્સૂન ટ્રફ રાજ્યમાં વરસાદી લાઇન સક્રિય કરે છે. આ ત્રણેયના સંયુક્ત પ્રભાવથી દક્ષિણ ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ભારે થી અતિ ભારે વરસાદની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.
