US-Iran war : અમેરિકાના સંરક્ષણ સચિવ Pete Hegsethએ તાજેતરમાં ઈરાનને લઈને કડક ભાષા વાપરી હતી. તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે અમેરિકા સોદો ઇચ્છે છે, પરંતુ જો જરૂરી બનશે તો “બોમ્બ સાથે વાટાઘાટો” પણ કરશે. ટ્રમ્પ પ્રશાસનનું માનવું છે કે વધતું લશ્કરી દબાણ ઈરાનને પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે વધુ કડક શરતો સ્વીકારવા મજબૂર કરી શકે છે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ અમેરિકાએ ઈરાન પર દબાણ વધારવા માટે હવાઈ હુમલાઓ અને વ્યૂહાત્મક દબાણની નીતિ અપનાવી છે. પરંતુ મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે, શું બોમ્બમારો ખરેખર રાજકીય સમાધાન અપાવી શકે છે? વિશ્વના અનેક યુદ્ધોનો ઇતિહાસ સૂચવે છે કે લશ્કરી શક્તિ વિરોધીને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, તેની ક્ષમતાઓ ઘટાડે શકે છે અને વાટાઘાટો માટે દબાણ ઊભું કરી શકે છે, પરંતુ તેનાથી અંતિમ રાજકીય ઉકેલ મળી જ જાય તેવી કોઈ ગેરંટી નથી.
અફઘાનિસ્તાન : સૌથી મોટું ઉદાહરણ
અફઘાનિસ્તાનમાં અમેરિકાએ લગભગ બે દાયકાં સુધી યુદ્ધ ચલાવ્યું. વિશ્વની સૌથી અદ્યતન સૈન્ય તકનીક, ડ્રોન હુમલાઓ, હજારો હવાઈ હુમલા અને ટ્રિલિયન ડોલરનો ખર્ચ છતાં તાલિબાનને સંપૂર્ણ રીતે ખતમ કરી શકાયો નહોતો. અંતે અમેરિકા વાટાઘાટોના માર્ગે ગયું અને 2021માં સૈન્ય પાછું ખેંચવું પડ્યું. પરિણામે તાલિબાન ફરી સત્તા પર આવી ગયો. આ ઘટનાએ એક મહત્વનો પાઠ શીખવ્યો: લશ્કરી જીત અને રાજકીય જીત હંમેશા એક જેવી હોતી નથી. તમે યુદ્ધના મેદાનમાં આગળ હોઈ શકો, પરંતુ રાજકીય હેતુઓ હાંસલ કરવું અલગ પડકાર છે.
મિડલ-ઈસ્ટ યુદ્ધના કારણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર વધ્યું સંકટ: ભારતમાં આ 7 વસ્તુઓની સર્જાઈ શકે છે અછત...
ઈરાનનો કેસ કેમ અલગ અને મુશ્કેલ છે?
ઈરાન માત્ર એક દેશ નથી, પરંતુ પશ્ચિમ એશિયામાં પ્રભાવ ધરાવતી પ્રાદેશિક શક્તિ છે. તેની પાસે મિસાઈલ કાર્યક્રમ, રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ, વિવિધ પ્રોક્સી જૂથો અને મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક સ્થાન છે. વધુમાં, તેને કેટલાક મુદ્દાઓ પર Russia અને China જેવા દેશો સાથે આર્થિક અને રાજકીય સંબંધોનો પણ લાભ મળે છે. અમેરિકા અને તેના સાથીઓના હુમલાઓ ઈરાનની કેટલીક લશ્કરી ક્ષમતાઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, પરંતુ તેનાથી ઈરાનની રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ અથવા શાસન વ્યવસ્થા તરત જ તૂટી પડે તે જરૂરી નથી. તાજેતરના અમેરિકી નિવેદનોમાં પણ મુખ્ય લક્ષ્ય "રેજીમ ચેન્જ" નહીં પરંતુ દબાણ દ્વારા સોદો મેળવવાનું હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
"બોમ્બ સાથે વાટાઘાટો"નો વાસ્તવિક અર્થ
આ નિવેદનને ઘણી વખત શાબ્દિક અર્થમાં લેવામાં આવે છે, પરંતુ વ્યૂહાત્મક ભાષામાં તેને "Coercive Diplomacy" અથવા "બળજબરીય રાજદ્વારી" કહેવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એ નથી કે અમેરિકા અનંત યુદ્ધ ઇચ્છે છે. તેના બદલે હેતુ એવો હોય છે કે વિરોધી દેશને એટલો ખર્ચ અને દબાણ અનુભવાય કે તે વાટાઘાટોના ટેબલ પર આવી વધુ અનુકૂળ શરતો સ્વીકારવા તૈયાર થાય. આ જ અભિગમ ટ્રમ્પ પ્રશાસન અગાઉ ઉત્તર કોરિયા, વેનેઝુએલા અને ઈરાન સામેના "Maximum Pressure" અભિયાનમાં પણ અપનાવવાનો પ્રયાસ કરી ચૂક્યું છે. જોકે આવા અભિયાનોની સફળતા મિશ્ર રહી છે.
ઓમાન નજીક ભારતીય જહાજ ‘MT જલવીર’ પર હુમલો: 72 કલાકમાં ત્રણ જહાજોને નિશાન બનાવતા ચિંતા વધી
રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ શું શીખવે છે?
Russia–Ukraine War પણ એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે. યુક્રેનને પશ્ચિમી દેશો તરફથી વિશાળ લશ્કરી સહાય મળી છે, જ્યારે રશિયાએ પણ પોતાની લશ્કરી અને આર્થિક ક્ષમતા જાળવી રાખી છે. વર્ષો પછી પણ કોઈ નિર્ણાયક વિજેતા સામે આવ્યો નથી. આ દર્શાવે છે કે આધુનિક યુદ્ધોમાં માત્ર હથિયારો અથવા બોમ્બ પૂરતા નથી. રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ, અર્થતંત્ર, આંતરરાષ્ટ્રીય સમર્થન અને લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચના પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
તો શું અમેરિકા ઈરાનને "કાબુમાં" કરી શકશે?
જો "કાબુમાં"નો અર્થ ઈરાનની કેટલીક લશ્કરી ક્ષમતાઓ નબળી બનાવવાનો હોય, તો અમેરિકા પાસે તે શક્તિ નિશ્ચિતપણે છે. વિશ્વની સૌથી મોટી વાયુસેના, અદ્યતન મિસાઈલ સિસ્ટમો અને વૈશ્વિક લશ્કરી હાજરી તેને નોંધપાત્ર ફાયદો આપે છે. પરંતુ જો "કાબુમાં"નો અર્થ ઈરાનને સંપૂર્ણપણે પોતાની શરતો માનવા મજબૂર કરવાનો હોય, તો ઇતિહાસ સૂચવે છે કે આ ઘણું મુશ્કેલ છે. વિયેતનામ, અફઘાનિસ્તાન, ઇરાક અને યુક્રેન જેવા ઉદાહરણો દર્શાવે છે કે બોમ્બમારો દબાણ તો ઊભું કરી શકે છે, પરંતુ કાયમી રાજકીય ઉકેલ માટે રાજદ્વારી, આર્થિક સમજૂતી અને પરસ્પર સ્વીકાર્ય સમાધાન જરૂરી રહે છે. પીટ હેગસેથનું નિવેદન રાજકીય અને માનસિક દબાણ ઊભું કરવા માટે અસરકારક હોઈ શકે છે, પરંતુ માત્ર બોમ્બમારાથી ઈરાનને સંપૂર્ણપણે ઝૂકાવી દેવું શક્ય છે એવો દાવો ઇતિહાસ અને વર્તમાન ભૂરાજકીય વાસ્તવિકતાઓને જોતા અતિસરળીકૃત ગણાય. હાલમાં ઉપલબ્ધ પુરાવા એ જ દર્શાવે છે કે લશ્કરી શક્તિ વાટાઘાટો માટે માહોલ બનાવી શકે છે, પરંતુ અંતિમ સોદો હંમેશા રાજકીય ટેબલ પર જ થાય છે.
