Sea Water Salty Reason: આપણે જ્યારે દરિયા કિનારે જઈએ ત્યારે એક વાત ચોક્કસ ધ્યાનમાં આવે છે કે સમુદ્રનું પાણી ખૂબ જ ખારું હોય છે. બીજી તરફ વરસાદનું પાણી મીઠું હોય છે. ત્યારે મનમાં પ્રશ્ન થાય કે આખરે દરિયામાં આટલું મીઠું ક્યાંથી આવ્યું? શું કોઈએ તેમાં મીઠું ભેળવ્યું છે કે પછી તેની પાછળ કોઈ વૈજ્ઞાનિક કારણ છે? વાસ્તવમાં સમુદ્રના પાણીના ખારા હોવા પાછળ પૃથ્વી પર કરોડો વર્ષથી ચાલતી કુદરતી પ્રક્રિયા જવાબદાર છે.
વરસાદથી શરૂ થાય છે આખી પ્રક્રિયા
જ્યારે વરસાદ પડે છે ત્યારે વરસાદનું પાણી વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષી લે છે. જેના કારણે તે થોડું એસિડિક બની જાય છે. આ પાણી પહાડો, ખડકો અને જમીન પર વહે છે અને ધીમે-ધીમે ખડકોમાં રહેલા વિવિધ ખનિજો અને ક્ષારોને ઓગાળે છે. આ ક્ષારો અને ખનિજો નદીઓના પાણી સાથે વહેતા વહેતા આખરે સમુદ્રમાં પહોંચી જાય છે.
સમુદ્રમાં મીઠું સતત વધતું કેમ રહે છે?
નદીઓ દર વર્ષે લાખો ટન ક્ષારો સમુદ્રમાં લઈ આવે છે. બીજી તરફ સૂર્યની ગરમીથી સમુદ્રનું પાણી સતત બાષ્પીભવન (Evaporation) થતું રહે છે. પરંતુ બાષ્પીભવન દરમિયાન માત્ર શુદ્ધ પાણી જ વરાળ બનીને ઉપર જાય છે. મીઠું અને અન્ય ખનિજો સમુદ્રમાં જ રહી જાય છે. આ પ્રક્રિયા કરોડો વર્ષથી સતત ચાલી રહી હોવાથી સમુદ્રમાં ક્ષારોનું પ્રમાણ વધતું ગયું અને પાણી ખારું બન્યું.
સૌથી વધુ કયો ક્ષાર હોય છે?
સમુદ્રના પાણીમાં સૌથી વધુ પ્રમાણમાં સોડિયમ ક્લોરાઇડ (Sodium Chloride) હોય છે. આ જ સામાન્ય ખાવાના મીઠાનું મુખ્ય ઘટક છે. તે ઉપરાંત સમુદ્રમાં મેગ્નેશિયમ, કેલ્શિયમ, પોટેશિયમ અને સલ્ફેટ જેવા અનેક ખનિજો પણ જોવા મળે છે.
દરેક સમુદ્રનું પાણી સરખું ખારું નથી
દુનિયાના તમામ સમુદ્રોમાં ખારાશનું પ્રમાણ એકસરખું નથી.
સામાન્ય રીતે સમુદ્રના પાણીમાં સરેરાશ 3.5 ટકા ક્ષાર હોય છે.
એટલે કે એક લિટર સમુદ્રના પાણીમાં આશરે 35 ગ્રામ મીઠું હોય છે.
જ્યાં વધુ બાષ્પીભવન થાય છે ત્યાં પાણી વધુ ખારું હોય છે.
જ્યારે નદીઓનું વધુ મીઠું પાણી મળે અથવા વરસાદ વધુ પડે ત્યાં ખારાશ ઓછી હોય છે.
ડેડ સી સૌથી વધુ ખારું કેમ?
વિશ્વના સૌથી વધુ ખારા જળાશયોમાં ડેડ સી (Dead Sea)નો સમાવેશ થાય છે. અહીં પાણી બહાર નીકળતું નથી, જ્યારે બાષ્પીભવન ખૂબ વધુ થાય છે. પરિણામે પાણી સતત ઉડી જાય છે અને ક્ષારો જમા થતા રહે છે. તેથી ડેડ સીમાં સામાન્ય સમુદ્ર કરતાં અનેક ગણું વધુ મીઠું હોય છે.
આ પણ વાંચોઃ "કંઈ પણ થાય હું 20 જુલાઈ સુધી તો જીવતો રહીશ જ" : ઓર્ગન ફેલના જોખમ વચ્ચે છેલ્લાં 20 દિવસથી ઉપવાસ પર છે સોનમ વાંગચુક
શું સમુદ્રનું પાણી પી શકાય?
સમુદ્રના પાણીમાં ક્ષારોનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોવાથી તેને સીધું પીવું સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે. વધુ મીઠું શરીરમાં પાણીની અછત (Dehydration) ઊભી કરી શકે છે અને કિડની પર પણ વધારાનો ભાર પડે છે. તેથી પીવા માટે સમુદ્રના પાણીને ડિસેલિનેશન (Desalination) જેવી પ્રક્રિયા દ્વારા મીઠું દૂર કરીને શુદ્ધ બનાવવામાં આવે છે.
સમુદ્રનું પાણી ખારું હોવું કોઈ અચાનક બનેલી ઘટના નથી. વરસાદ, નદીઓ, ખડકોનું ધોવાણ અને બાષ્પીભવન જેવી કુદરતી પ્રક્રિયાઓ કરોડો વર્ષથી સતત ચાલી રહી છે. નદીઓ ક્ષારોને સમુદ્ર સુધી પહોંચાડે છે, જ્યારે પાણી વરાળ બની ઉડી જાય છે અને ક્ષારો ત્યાં જ રહી જાય છે. આ જ કારણ છે કે આજે વિશ્વના સમુદ્રો ખારા છે.
