ચંદ્ર પર નીલ આર્મસ્ટ્રોંગ અને બઝ એલ્ડ્રિનનો જીવ બચાવનાર સામાન્ય પ્લાસ્ટિક પેન 8.57 લાખ ડોલરમાં એટલે કે, લગભગ રૂપિયા 7 કરોડ કરતા પણ વધુ કિંમતમાં વેચાઈ. જાણો શું છે તેની પાછળના કારણો, અને શા માટે આ પ્લાસ્ટિક પેનને માનવામાં આવે છે સૌથી રેર...
એપોલો-11 મિશન દરમિયાન તૂટી ગયેલા મહત્વના સ્વિચને સક્રિય કરવા માટે બઝ એલ્ડ્રિને ઉપયોગમાં લીધેલો ફેલ્ટ-ટિપ પેન હવે અવકાશ ઇતિહાસની સૌથી કિંમતી સ્મૃતિચિહ્નોમાં સામેલ માનવ ઇતિહાસના સૌથી ઐતિહાસિક અવકાશ મિશનોમાંના એક એપોલો-11 સાથે જોડાયેલો એક સામાન્ય દેખાતો પ્લાસ્ટિકનો ફેલ્ટ-ટિપ પેન હવે આશરે 8,57,600 અમેરિકન ડોલર (લગભગ રૂ. 7.1 કરોડથી વધુ)માં હરાજીમાં વેચાયો છે. દેખાવમાં સામાન્ય લાગતો આ પેન 1969માં ચંદ્ર પર ઉતરેલા અવકાશયાત્રીઓ નીલ આર્મસ્ટ્રોંગ અને બઝ એલ્ડ્રિનના જીવન સાથે સીધો જોડાયેલો હતો, કારણ કે આ જ પેને એવી ગંભીર તકનીકી સમસ્યાનો ઉકેલ લાવ્યો હતો જેના કારણે બંને અવકાશયાત્રીઓ ચંદ્ર પર જ ફસાઈ જવાની શક્યતા ઊભી થઈ હતી.
ન્યૂયોર્કમાં યોજાયેલી સોથેબીઝ (Sotheby's)ની હરાજીમાં આ બ્રશ્ડ એલ્યુમિનિયમ ડુરો "રોકેટ" ફેલ્ટ-ટિપ પેન અને તેની સાથેનો તૂટેલો સર્કિટ બ્રેકર સ્વિચનો ભાગ ભારે બોલીબાજી બાદ વેચાયો હતો. હરાજી પહેલાં તેની અંદાજિત કિંમત 8 લાખથી 12 લાખ ડોલર વચ્ચે માનવામાં આવી રહી હતી અને અંતે તે 8,57,600 ડોલરમાં વેચાયો.
ચંદ્ર પરથી પરત ફરવું લગભગ અશક્ય બન્યું હતું
20 જુલાઈ, 1969ના રોજ નીલ આર્મસ્ટ્રોંગ અને બઝ એલ્ડ્રિને 'ઈગલ' લ્યુનર મોડ્યુલ દ્વારા ચંદ્રની સપાટી પર સફળતાપૂર્વક ઉતરાણ કર્યું હતું. ઐતિહાસિક મૂનવૉક પૂર્ણ કર્યા બાદ બંને જ્યારે પૃથ્વી પર પરત ફરવાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા ત્યારે બઝ એલ્ડ્રિનની નજર લ્યુનર મોડ્યુલના ફ્લોર પર પડેલા નાના કાળા પ્લાસ્ટિકના ટુકડા પર ગઈ. તપાસ કરતાં જાણવા મળ્યું કે લ્યુનર મોડ્યુલના એસેન્ટ એન્જિનને શરૂ કરવા માટે જરૂરી "એન્જિન આર્મ સર્કિટ બ્રેકર"નો સ્વિચ તૂટી ગયો હતો. આ સ્વિચ વિના એન્જિનને જરૂરી વીજ પુરવઠો મળવાનો નહોતો અને એન્જિન શરૂ જ ન થઈ શકે. તેનો અર્થ એ હતો કે બંને અવકાશયાત્રીઓ ચંદ્ર પરથી ઉડાન ભરી જ ન શકે.
એક સામાન્ય પેને બચાવ્યો સમગ્ર મિશન
મિશન કંટ્રોલ સાથે સંપર્ક કર્યા બાદ પણ તરત કોઈ તકનીકી ઉકેલ મળી શક્યો નહોતો. તે સમયે બઝ એલ્ડ્રિને પોતાની પાસે રહેલા સામાન્ય ફેલ્ટ-ટિપ પેનનો ઉપયોગ કરવાનો નિર્ણય લીધો. કારણ કે પેનનો છેડો ધાતુનો નહોતો, તેથી શોર્ટ સર્કિટ થવાનો જોખમ ઓછો હતો. એલ્ડ્રિને પેનની મદદથી તૂટેલા સર્કિટ બ્રેકરના અંદરના ભાગને દબાવી સ્વિચને કાર્યરત કર્યો. આ સરળ પરંતુ બુદ્ધિશાળી ઉપાય સફળ રહ્યો અને લ્યુનર મોડ્યુલનું એસેન્ટ એન્જિન શરૂ થઈ શક્યું. પરિણામે બંને અવકાશયાત્રીઓ સુરક્ષિત રીતે ચંદ્ર છોડીને કમાન્ડ મોડ્યુલ સુધી પહોંચી શક્યા અને અંતે પૃથ્વી પર પરત ફર્યા. બઝ એલ્ડ્રિને પોતાના સંસ્મરણોમાં પણ લખ્યું છે કે જ્યારે તેમને સમસ્યાની ગંભીરતા સમજાઈ ત્યારે તેમનું "હૃદય એક ક્ષણ માટે ધબકવાનું ચૂકી ગયું હતું", પરંતુ પેનથી સ્વિચ દબાવવાનો વિચાર સફળ રહ્યો અને આખરે તેઓ સુરક્ષિત રીતે ઘરે પરત ફરી શક્યા.
અવકાશ ઇતિહાસમાં સામાન્ય વસ્તુનું અસાધારણ સ્થાન
આ પેન અને તૂટેલો સ્વિચ બંને બઝ એલ્ડ્રિનના વ્યક્તિગત સંગ્રહનો ભાગ હતા. હરાજીમાં પાંચ જેટલા બોલીદારો વચ્ચે સ્પર્ધા જોવા મળી હતી. આજે આ પેન માત્ર લખવાનું સાધન નથી, પરંતુ સંકટ સમયે માનવીય બુદ્ધિ, હાજરજવાબી અને શાંતિપૂર્વક નિર્ણય લેવાની ક્ષમતાનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે.
અવકાશ સંશોધનના ઇતિહાસમાં ઘણી વખત અત્યાધુનિક ટેક્નોલોજી કરતાં માનવની તાત્કાલિક વિચારશક્તિ વધુ નિર્ણાયક સાબિત થઈ છે. એપોલો-11 દરમિયાન બનેલી આ ઘટના તેનું સૌથી જાણીતું ઉદાહરણ ગણાય છે.
આજે, અડધી સદીથી વધુ સમય બાદ પણ એપોલો-11 મિશન માનવજાતની સૌથી મોટી વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓમાં સ્થાન ધરાવે છે. ચંદ્ર પર પ્રથમ માનવ ઉતરાણ સાથે જોડાયેલી દરેક ઐતિહાસિક વસ્તુનું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે અને આ પેનની કરોડો રૂપિયાની હરાજી તેનું જીવંત ઉદાહરણ છે.
