નવી દિલ્હી: ભારતીય રેલવેમાં ઉપયોગમાં લેવાતી શબ્દાવલી અને મુસાફરોની ગૌરવપૂર્ણ ઓળખ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ જણાવ્યું છે કે કોઈ વ્યક્તિને તેની મુસાફરીની શ્રેણીના આધારે 'સેકન્ડ ક્લાસ યાત્રી' કહેવું ભારતના સામાજિક સંદર્ભમાં યોગ્ય નથી અને તે બંધારણમાં સમાવિષ્ટ વ્યક્તિના ગૌરવના સિદ્ધાંત સાથે સુસંગત નથી. અદાલતે કહ્યું કે 'સેકન્ડ ક્લાસ' શબ્દનો ઉપયોગ માત્ર ટ્રેનના કોચ અથવા ડબ્બા માટે જ થવો જોઈએ, મુસાફરો માટે નહીં. જસ્ટિસ સંજય કરોલ અને જસ્ટિસ એન. કોટિશ્વર સિંહની બેન્ચે આ ટિપ્પણી એક અકસ્માત વળતર સંબંધિત કેસની સુનાવણી દરમિયાન કરી હતી. અદાલતે જણાવ્યું કે સરકારી તંત્ર દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી ભાષા પણ બંધારણીય મૂલ્યોને અનુરૂપ હોવી જોઈએ અને દરેક વ્યક્તિના સન્માનનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.
'સેકન્ડ ક્લાસ' શબ્દપ્રયોગ અંગે અદાલતનો સ્પષ્ટ અભિપ્રાય
સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે ભારત જેવા સામાજિક માળખાવાળા દેશમાં કોઈ વ્યક્તિને 'સેકન્ડ ક્લાસ યાત્રી' તરીકે ઓળખાવવું યોગ્ય નથી. અદાલતે જણાવ્યું કે મુસાફરીની શ્રેણી માત્ર કોચની સુવિધા દર્શાવે છે, મુસાફરની સામાજિક અથવા વ્યક્તિગત ઓળખ નહીં. અદાલતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે રેલવેના સત્તાવાર દસ્તાવેજો તેમજ દૈનિક વ્યવહારમાં પણ આ બાબતનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ. શબ્દોનો ઉપયોગ એવી રીતે થવો જોઈએ કે જે કોઈ વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાને અસર ન કરે.
2015ના અકસ્માત કેસમાં હાઇકોર્ટનો નિર્ણય રદ
આ કેસ વર્ષ 2015માં બનેલી એક દુર્ઘટના સાથે સંબંધિત છે. ચંદ્રકાંત ઠક્કર નામના વ્યક્તિનું ચાલતી ટ્રેનમાંથી પડી જતાં મૃત્યુ થયું હતું. આ મામલે રેલવે ક્લેમ ટ્રિબ્યુનલ અને બાદમાં મધ્ય પ્રદેશ હાઇકોર્ટે મૃતકના પરિવારને વળતર આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. આ નિર્ણયનું મુખ્ય કારણ એ હતું કે અકસ્માત બાદ મૃતક પાસે મુસાફરીની ટિકિટ મળી આવી નહોતી. તેથી તેને માન્ય મુસાફર તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યો નહોતો.
આ પણ વાંચો: શું મહારાષ્ટ્રને મળશે નવા મુખ્યમંત્રી? : ફડણવીસને લઈને સંજય રાઉતના દાવાથી ચર્ચા તેજ
ટિકિટ ન મળવાથી મુસાફરનો અધિકાર સમાપ્ત થતો નથી
સુપ્રીમ કોર્ટે ટ્રિબ્યુનલ અને હાઇકોર્ટના આ અભિગમ સાથે અસહમતિ વ્યક્ત કરી હતી. અદાલતે જણાવ્યું કે ટ્રેન અકસ્માત જેવી પરિસ્થિતિમાં મુસાફરની ટિકિટ અથવા અન્ય સામાન ગુમ થઈ જવો સ્વાભાવિક બાબત છે. માત્ર ટિકિટ ન મળવાના આધારે કોઈ વ્યક્તિને ગેરકાયદેસર મુસાફર જાહેર કરી શકાય નહીં. અદાલતે મૃતકની પત્ની દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલા સોગંદનામાને પૂરતો પુરાવો ગણાવ્યો અને જણાવ્યું કે ઉપલબ્ધ પરિસ્થિતિઓના આધારે મૃતક માન્ય મુસાફર હોવાનું સ્વીકારી શકાય છે.
મૃતકની પત્નીને રૂ. 8 લાખ વળતર ચૂકવવાનો આદેશ
સુપ્રીમ કોર્ટે મધ્ય પ્રદેશ હાઇકોર્ટ અને રેલવે ક્લેમ ટ્રિબ્યુનલના નિર્ણયને રદ કરીને ભારતીય રેલવેને મૃતકની પત્નીને રૂ. 8 લાખનું વળતર વ્યાજ સહિત ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો છે. અદાલતના આ નિર્ણયને અકસ્માત પીડિતોના અધિકારોના સંરક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ ગણવામાં આવી રહ્યો છે. કાનૂની નિષ્ણાતોના મત મુજબ આ ચુકાદો ભવિષ્યમાં આવા કેસોમાં માર્ગદર્શક બની શકે છે.
રેલવેમાં કર્મચારીઓની ભરતી વધારવા પર ભાર
સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે માત્ર વળતરના મુદ્દા સુધી પોતાને મર્યાદિત રાખ્યા નહોતા, પરંતુ ભારતીય રેલવેની સુરક્ષા વ્યવસ્થા અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણીઓ કરી હતી. અદાલતે જણાવ્યું કે રેલવેના સુરક્ષા નિયમો અને માર્ગદર્શિકાઓનો અસરકારક અમલ કરવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં કર્મચારીઓ હોવા જરૂરી છે. જો વિવિધ વિભાગોમાં લાંબા સમયથી ખાલી પડેલી જગ્યાઓ ભરવામાં આવશે તો મુસાફરોની સુરક્ષા વધુ મજબૂત બની શકશે.
આ પણ વાંચો: સમુદ્રનું પાણી ખારું કેમ હોય છે? : વરસાદનું પાણી તો મીઠું હોય છે, છતાં દરિયો ખારો કેમ? જાણો તેની પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ
આધુનિકીકરણ સાથે સુરક્ષા પર પણ ધ્યાન આપવાની જરૂર
સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે ભારતીય રેલવે ઝડપથી આધુનિક બની રહી છે, પરંતુ આધુનિક સુવિધાઓ સાથે માનવ સંસાધનને પણ મજબૂત બનાવવું એટલું જ જરૂરી છે. અદાલતે જણાવ્યું કે ખાલી જગ્યાઓ ભરવાથી એક તરફ યુવાનોને રોજગારી મળશે, તો બીજી તરફ સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં સુધારો થશે અને અકસ્માતોની સંખ્યા ઘટાડવામાં મદદ મળશે. અદાલતના જણાવ્યા મુજબ સુરક્ષિત અને કાર્યક્ષમ રેલવે વ્યવસ્થા માટે ટેકનોલોજી સાથે પૂરતા પ્રશિક્ષિત કર્મચારીઓની પણ જરૂર છે.
ચુકાદાની વ્યાપક અસર
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય માત્ર એક અકસ્માત વળતર કેસ પૂરતો મર્યાદિત નથી. આ ચુકાદો સરકારી સંસ્થાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી ભાષા, મુસાફરોના ગૌરવના અધિકાર, અકસ્માત પીડિતોના ન્યાય અને રેલવે સુરક્ષા જેવા અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓને સ્પર્શે છે. આ નિર્ણય બાદ ભારતીય રેલવેને પોતાની સત્તાવાર શબ્દાવલીની સમીક્ષા કરવાની જરૂર પડી શકે છે. સાથે જ મુસાફરોની સુરક્ષા, વળતર સંબંધિત દાવાઓ અને સ્ટાફની ઉપલબ્ધતા જેવા મુદ્દાઓ પર પણ વધુ ગંભીરતાથી કામ કરવાની અપેક્ષા રહેશે.
