દેશની ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં ટેક્નોલોજીના ઉપયોગને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટની આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) કમિટીએ "આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુસેજ ઇન કોર્ટ્સ 2026" નામનો ડ્રાફ્ટ જાહેર કર્યો છે. આ ડ્રાફ્ટ હેઠળ દેશભરની અદાલતોમાં AIના ઉપયોગ માટે માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરવામાં આવી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે વકીલો, ન્યાયિક અધિકારીઓ, કાનૂની નિષ્ણાતો અને સામાન્ય નાગરિકો પાસેથી 20 જૂન સુધી સૂચનો મંગાવ્યા છે, જેથી તેમાં રહેલી ખામીઓને દૂર કરીને અસરકારક રીતે અમલ કરી શકાય.
ન્યાયિક પ્રણાલીને વધુ ઝડપી, કાર્યક્ષમ અને આધુનિક બનાવવા માટે AIને સહાયક સાધન તરીકે ઉપયોગમાં લેવાની યોજના તૈયાર કરવામાં આવી છે. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે AI કોઈપણ સંજોગોમાં ન્યાયાધીશની ભૂમિકા ભજવશે નહીં અને અંતિમ નિર્ણય લેવાનો અધિકાર માત્ર જજ પાસે જ રહેશે.
અદાલતોમાં AI કઈ-કઈ કામગીરી કરશે?
ડ્રાફ્ટ મુજબ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ અનેક વહીવટી અને ન્યાયિક સહાયક કામગીરીમાં કરવામાં આવશે. સૌથી પહેલા, AI કેસ મેનેજમેન્ટમાં મદદરૂપ બનશે. કેસોની નોંધણી, ફાઈલિંગ, વ્યવસ્થાપન અને માહિતીના સંકલન જેવી કામગીરી વધુ ઝડપથી થઈ શકશે. ઉપરાંત, કોર્ટની દૈનિક કોઝ લિસ્ટ તૈયાર કરવામાં પણ AI મદદ કરશે. સુનાવણીની તારીખો નક્કી કરવી અને કેસોને પ્રાથમિકતા આપવાની પ્રક્રિયામાં પણ AI સહયોગ આપશે. કયા કેસને વધુ તાત્કાલિકતા છે અને કયા કેસોની સુનાવણી પહેલા થવી જોઈએ તે અંગે જરૂરી ડેટા વિશ્લેષણ ઉપલબ્ધ કરાવશે.
ટ્રાન્સક્રિપ્શન અને અનુવાદમાં મોટી મદદ
કોર્ટની કાર્યવાહી દરમિયાન જે ચર્ચાઓ અને દલીલો થાય છે તેનું ટ્રાન્સક્રિપ્શન તૈયાર કરવાની કામગીરીમાં પણ AIનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. જેના કારણે કાર્યવાહીનો રેકોર્ડ વધુ ઝડપથી અને ચોકસાઈ સાથે તૈયાર થઈ શકશે.
આ ઉપરાંત વિવિધ ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ ચુકાદાઓ, અરજીઓ અને કાનૂની દસ્તાવેજોના અનુવાદ માટે પણ AI ઉપયોગી બનશે. દેશની વિવિધ ભાષાઓમાં કાર્યરત અદાલતો માટે આ સુવિધા ખૂબ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.
કાનૂની સંશોધન અને સિટેશન ચકાસણીમાં ઉપયોગ
AI કાનૂની સંશોધન (Legal Research) માટે પણ મદદરૂપ બનશે. અગાઉના ચુકાદાઓ, કાનૂની જોગવાઈઓ અને સંબંધિત કાનૂની સામગ્રી ઝડપથી શોધવામાં AI સહાય કરશે. કોર્ટમાં રજૂ થતા સિટેશન અને કાનૂની સંદર્ભોની ચકાસણી (Citation Verification) માટે પણ AIનો ઉપયોગ થઈ શકશે. જેના કારણે ખોટા અથવા અપૂર્ણ સંદર્ભોની ઓળખ સરળ બનશે. વહીવટી કાર્યો જેમ કે દસ્તાવેજ વ્યવસ્થાપન, ડેટા ગોઠવણ અને અન્ય ઓફિસ પ્રક્રિયાઓમાં પણ AIનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
AI જજ નહીં બને, કેસનો નિર્ણય પણ નહીં કરે
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે AI કોઈપણ કેસના પરિણામની આગાહી કરી શકશે નહીં. AI એ નક્કી નહીં કરે કે આરોપી દોષિત છે કે નિર્દોષ. કોઈપણ કેસમાં અંતિમ નિર્ણય, કાનૂની અર્થઘટન અને ન્યાયિક વિચારવિમર્શની જવાબદારી સંપૂર્ણપણે ન્યાયાધીશો પાસે જ રહેશે. AI માત્ર સહાયક સાધન તરીકે કામ કરશે.
AI દ્વારા તૈયાર સામગ્રીનું વેરિફિકેશન ફરજિયાત
ડ્રાફ્ટ મુજબ AI દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલ કોઈપણ સામગ્રી, સૂચન, અનુવાદ અથવા ટ્રાન્સક્રિપ્શનનો સીધો ઉપયોગ કરવામાં આવશે નહીં. તેનો ઉપયોગ કરતા પહેલા માનવીય ચકાસણી (Verification) ફરજિયાત રહેશે. કારણ કે AI ક્યારેક ભૂલભરેલી માહિતી અથવા ખોટું અર્થઘટન આપી શકે છે. તેથી દરેક આઉટપુટની સમીક્ષા કર્યા પછી જ તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
આ બાબતોમાં AIનો ઉપયોગ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધિત
સુપ્રીમ કોર્ટે કેટલાક સંવેદનશીલ ક્ષેત્રોમાં AIના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો પ્રસ્તાવ પણ આપ્યો છે. AI કોઈ વ્યક્તિને જામીન મળવાની સંભાવના અંગે અભિપ્રાય આપી શકશે નહીં.
આરોપીના ભવિષ્યના વર્તન અંગે કોઈ આગાહી કરી શકશે નહીં.
કોઈ વ્યક્તિ ફરીથી ગુનો કરી શકે છે કે નહીં તે અંગે અંદાજ લગાવી શકશે નહીં.
કોઈ સાક્ષી વિશ્વસનીય છે કે નહીં તે નક્કી કરી શકશે નહીં.
કોઈ કેસનું સંભવિત પરિણામ શું આવશે તેની આગાહી પણ AI દ્વારા કરવામાં આવશે નહીં.
અમલીકરણ પહેલાં થશે કડક પરીક્ષણ
સુપ્રીમ કોર્ટના ડ્રાફ્ટ મુજબ કોઈપણ AI સિસ્ટમને સીધા અદાલતોમાં લાગુ કરવામાં આવશે નહીં. તેના પહેલાં "કન્ટ્રોલ્ડ એન્વાયરમેન્ટ ટેસ્ટિંગ" કરવામાં આવશે. આ પરીક્ષણ દરમિયાન સુરક્ષિત અને નિયંત્રિત વાતાવરણમાં AIની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે. ટેસ્ટિંગ દરમિયાન મળેલા પરિણામોનો ઉપયોગ કોઈ વાસ્તવિક કેસ કે વહીવટી નિર્ણયમાં કરવામાં આવશે નહીં.
દેખરેખ અને જવાબદારી માટે ખાસ વ્યવસ્થા
ડ્રાફ્ટમાં પારદર્શિતા અને જવાબદારીને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. ડેટા સુરક્ષા, ગોપનીયતા અને ન્યાયિક સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ મુખ્ય આધારસ્તંભ તરીકે રાખવામાં આવ્યું છે.
AIના ઉપયોગ દરમિયાન કોઈપણ પ્રકારની ભૂલ, પક્ષપાત, ખોટી માહિતી અથવા ટેક્નિકલ ખામી સામે આવે તો તેની દેખરેખ રાખવા માટે વિશેષ સમિતિ બનાવવાનો પણ પ્રસ્તાવ છે. આ સમિતિ AI સિસ્ટમની કામગીરી પર સતત નજર
રાખશે અને જરૂરી સુધારા સૂચવશે.
ન્યાયિક ક્ષેત્રમાં ટેક્નોલોજીનો નવો યુગ
સુપ્રીમ કોર્ટની આ પહેલને દેશની ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં ડિજિટલ પરિવર્તન તરફનું મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે. જો આ ડ્રાફ્ટને અંતિમ મંજૂરી મળશે તો ભવિષ્યમાં અદાલતોમાં કેસોની કામગીરી વધુ ઝડપી, પારદર્શક અને સુવ્યવસ્થિત બનવાની અપેક્ષા છે. જોકે, ન્યાયિક નિર્ણય લેવાની સત્તા સંપૂર્ણપણે માનવ ન્યાયાધીશો પાસે જ રહેશે અને AI માત્ર સહાયક ભૂમિકા ભજવશે.
