IRCTC AI System: ભારતીય રેલવેમાં મુસાફરોને મળતા ભોજનની ગુણવત્તા લાંબા સમયથી ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. હવે આ સમસ્યાને ટેકનોલોજી દ્વારા હલ કરવાની દિશામાં એક મોટું પગલું લેવામાં આવ્યું છે. ભારતીય રેલવે કેટરિંગ અને ટુરિઝમ કોર્પોરેશન (IRCTC) એ દેશભરના બેઝ કિચન પર આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત મોનિટરિંગ સિસ્ટમ લાગુ કરી છે, જે હજારો કેમેરા દ્વારા ખોરાક તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા પર 24 કલાક નજર રાખે છે. આ સિસ્ટમનો હેતુ માત્ર સ્વચ્છતા જ નહીં પરંતુ મુસાફરોની સલામતી અને ભોજનની ગુણવત્તામાં સુધારો લાવવાનો છે.
IRCTCની AI સિસ્ટમ શું છે અને કેવી રીતે કામ કરે છે?
IRCTC દ્વારા શરૂ કરાયેલી આ નવી વ્યવસ્થા હેઠળ દેશભરના 800થી વધુ રસોડાઓમાં કુલ 2,394 AI-આધારિત કેમેરા સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. આ કેમેરા દિલ્હીમાં આવેલા સેન્ટ્રલ કંટ્રોલ રૂમ સાથે જોડાયેલા છે, જ્યાંથી સમગ્ર સિસ્ટમનું રિયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ કરવામાં આવે છે.
આ સિસ્ટમની ખાસિયત એ છે કે તે માત્ર વિડિયો રેકોર્ડિંગ પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ AI એલ્ગોરિધમ દ્વારા સંભવિત ગંદકી, અસ્વચ્છતા અને નિયમ ભંગની આપમેળે ઓળખ કરી શકે છે. આ ટેકનોલોજી 7–8 મિલીમીટર જેટલા નાના જંતુઓ જેવી કે માખી, વંદો અથવા અન્ય જીવાતોને પણ ઓળખી શકે છે.
AI સિસ્ટમ કુલ 9 પ્રકારના નિયમભંગોને ટ્રેક કરે છે, જેમાં શામેલ છે:
રસોડામાં સ્વચ્છતાનો અભાવ
હેરનેટ અથવા ગ્લવ્ઝનો ઉપયોગ ન કરવો
સફાઈ અને મોપિંગમાં બેદરકારી
જીવાતોની હાજરી
હાઈજિન પ્રોટોકોલનું ઉલ્લંઘન
જ્યારે પણ કોઈ ઉલ્લંઘન શોધાય છે, ત્યારે તરત જ સંબંધિત મેનેજરને એલર્ટ મોકલવામાં આવે છે અને જરૂરી હોય તો બે કલાકની અંદર કાર્યવાહી પણ શરૂ થાય છે.
દરરોજ 350થી વધુ એલર્ટ: સિસ્ટમ કેટલી સક્રિય છે?
રિપોર્ટ અનુસાર, આ AI સિસ્ટમ દરરોજ સરેરાશ 350 જેટલા એલર્ટ જનરેટ કરે છે. છેલ્લા એક મહિનામાં જ 13,550થી વધુ એલર્ટ નોંધાયા હતા. સૌથી વધુ ઉલ્લંઘન ઉત્તર ઝોનમાં જોવા મળ્યા છે, ત્યારબાદ પૂર્વ, પશ્ચિમ અને દક્ષિણ ઝોનનો ક્રમ આવે છે.
સૌથી સામાન્ય સમસ્યા હેરનેટ ન પહેરવાની છે. ઘણી વખત નાની બેદરકારી પણ AI દ્વારા પકડાઈ જાય છે, જે બતાવે છે કે સિસ્ટમ કેટલી સંવેદનશીલ રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે.
AIની મર્યાદાઓ અને ખોટા એલર્ટની સમસ્યા
જ્યારે આ સિસ્ટમ અત્યંત અદ્યતન છે, ત્યારે પણ તેમાં લગભગ 10% ખોટા એલર્ટ આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ રસોઇયાનો હેરનેટ થોડો ખસે તો પણ સિસ્ટમ તેને નિયમભંગ માને છે.
આ મુદ્દો મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે મોટી સંખ્યામાં એલર્ટ માનવીય ચકાસણી અને ફિલ્ટરિંગની જરૂરિયાત ઉભી કરે છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે AI અને માનવીય દેખરેખ વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જરૂરી છે જેથી સિસ્ટમ વધુ અસરકારક બની શકે.
રેલવેમાં ભોજન સેવા: વિશાળ નેટવર્ક અને વધતી જવાબદારી
ભારતીય રેલવે દરરોજ લગભગ 1.6 થી 1.8 મિલિયન ભોજન મુસાફરોને આપે છે. આગામી સમયગાળામાં આ સંખ્યા વધુ વધવાની સંભાવના છે.
રેલવે નેટવર્કમાં હાલમાં 1,453થી વધુ ટ્રેનોમાં કેટરિંગ સેવા ઉપલબ્ધ છે, જેમાં પ્રીમિયમ ટ્રેનો જેમ કે વંદે ભારત એક્સપ્રેસ, રાજધાની, શતાબ્દી, દુરંતો, તેજસ અને ગતિમાન એક્સપ્રેસનો સમાવેશ થાય છે. ઉપરાંત, મેલ અને એક્સપ્રેસ ટ્રેનો તથા ટ્રેન-સાઈડ વેન્ડિંગ સિસ્ટમ દ્વારા પણ ખોરાક પૂરું પાડવામાં આવે છે.
આટલા વિશાળ નેટવર્કમાં ગુણવત્તા જાળવવી એક મોટો પડકાર છે, અને AI સિસ્ટમ આ પડકારને હલ કરવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહી છે.
કેમ જરૂરી બની આવી AI મોનિટરિંગ સિસ્ટમ?
ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ટ્રેન ફૂડ સંબંધિત ફરિયાદોમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે. જુલાઈ 2025 સુધીના ડેટા અનુસાર, છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં 19,000થી વધુ ફરિયાદો નોંધાઈ હતી, જેમાં હજારો કેસોમાં દંડ પણ ફટકારવામાં આવ્યો હતો.
તાજેતરમાં પટના-ટાટાનગર વંદે ભારત ટ્રેનમાં ખરાબ ગુણવત્તાવાળા દહીં પીરસવાના કેસમાં ₹10 લાખનો દંડ અને સપ્લાયર પર ₹50 લાખનો દંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો. આવા કિસ્સાઓએ રેલવેને વધુ કડક પગલાં લેવા માટે પ્રેરિત કર્યું છે.
આ તમામ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને AI આધારિત વોર રૂમ સિસ્ટમ વિકસાવવામાં આવી છે, જેનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે:
રિયલ ટાઇમ મોનિટરિંગ
તાત્કાલિક સુધારાત્મક કાર્યવાહી
મુસાફરોની સલામતી
પારદર્શક સિસ્ટમ
આ પણ વાંચો: હૈદરાબાદના હેલ્મેટ માર્કેટમાં અચાનક ભભૂકી ઉઠી ભીષણ આગ! : ધુમાડાથી બજારમાં અફરાતફરી, 7 સાત ફાયર એન્જિન તૈનાત
આ સિસ્ટમનું ભવિષ્ય અને અસર
વિશેષજ્ઞોના મતે, આ AI સિસ્ટમ રેલવે કેટરિંગ ક્ષેત્રમાં એક મોટો પરિવર્તન લાવી શકે છે. જો યોગ્ય રીતે અમલમાં મુકવામાં આવે, તો તે માત્ર ગંદકી શોધવાની નહીં પરંતુ સમગ્ર સપ્લાય ચેઇનમાં ગુણવત્તા સુધારવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
આ સિસ્ટમથી મુસાફરોનો વિશ્વાસ વધવાની શક્યતા છે અને સાથે સાથે સપ્લાયરો પર પણ જવાબદારી વધશે. લાંબા ગાળે, આ ટેકનોલોજી રેલવે સેવાઓને વધુ આધુનિક અને પારદર્શક બનાવી શકે છે.
જાહેર સેવા ક્ષેત્રમાં ગુણવત્તા સુધારવાનો એક મોટો પ્રયાસ
આ ફક્ત ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ નથી, પરંતુ જાહેર સેવા ક્ષેત્રમાં ગુણવત્તા સુધારવાનો એક મોટો પ્રયાસ છે. લાખો મુસાફરો દરરોજ ટ્રેનમાં મુસાફરી કરે છે, અને તેમનો આરોગ્ય સીધો ભોજનની ગુણવત્તા પર આધારિત છે.
AI આધારિત મોનિટરિંગ સિસ્ટમ દર્શાવે છે કે સરકાર અને રેલવે હવે માત્ર ફરિયાદો પર આધારિત નહીં રહે, પરંતુ પ્રિવેન્ટિવ ટેકનોલોજી દ્વારા સમસ્યાઓ અટકાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
