Strait of Hormuz: ઈરાન યુદ્ધની વચ્ચે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં વધતા તણાવે હવે દુનિયા સામે સલ્ફર (ગંધક) ના પુરવઠાનું મોટું સંકટ ઊભું કર્યું છે. સલ્ફર એક એવું પાયાનું તત્વ છે, જેનો ઉપયોગ ખાતર, બેટરી, કેમિકલ અને કોમ્પ્યુટર ચિપ બનાવવા સુધીની વસ્તુઓમાં થાય છે. વિશ્વનો લગભગ અડધો દરિયાઈ સલ્ફર વેપાર આ જ માર્ગેથી થાય છે, તેથી અહીં સર્જાયેલી અસ્થિરતાએ સમગ્ર વિશ્વની પ્રોડક્શન લાઈનોને જોખમમાં મૂકી દીધી છે. 28 ફેબ્રુઆરીથી શરૂ થયેલા આ તાજા સંઘર્ષને કારણે અત્યાર સુધીમાં હજારો કંપનીઓની શિપમેન્ટ પ્રભાવિત થઈ છે, જેનાથી આગામી દિવસોમાં મોંઘવારી વધવાનો ડર છે.
આ તત્વ કેમ જરૂરી છે?
સલ્ફર મુખ્યત્વે તેલ અને ગેસ રિફાઈનિંગ દરમિયાન એક આડપેદાશ (બાય-પ્રોડક્ટ) તરીકે નીકળે છે અને ખાડીના દેશો વિશ્વના કુલ નિકાસના 45 ટકા હિસ્સો સંભાળે છે. તેની સૌથી વધુ માંગ એટલે કે લગભગ 60 ટકા હિસ્સો ખાતર બનાવવા માટે વપરાય છે, જ્યારે બાકીનો ઉપયોગ સેમીકન્ડક્ટર અને બેટરી ઉદ્યોગમાં થાય છે. જો તેના પુરવઠામાં ઘટાડો થાય, તો ખેતીની ઉપજ ઘટવાનો અને મોબાઈલ-લેપટોપ જેવા ઈલેક્ટ્રોનિક સામાનની કિંમતોમાં મોટો ઉછાળો આવવાનું જોખમ ઊભું થશે. આ સંકટ સીધી રીતે આપણી થાળી અને ટેકનોલોજી બંનેને અસર કરે છે.
આ પણ વાંચો: અમદાવાદના 'ઢોંસાનું ખીરું' કેસમાં હવે માતાને લઈ ગઈ પોલીસ : ગણતરીના કલાકોમાં ઉચકાશે રહસ્યો પરથી પડદો
ભારતની વધતી ચિંતાઓ
ભારત પોતાની ખાતરની જરૂરિયાતો માટે સલ્ફરની આયાત પર ખૂબ જ નિર્ભર છે, તેથી હોર્મુઝમાં ચાલી રહેલો અવરોધ સીધી રીતે ભારતની ખાદ્ય સુરક્ષા પર પ્રહાર કરી રહ્યો છે. સલ્ફર મોંઘું થવાથી ખાતર બનાવવાનો ખર્ચ વધી જશે, જેનાથી કાં તો ખેડૂતો પર બોજ વધશે અથવા સરકારે તેની સબસિડીનું બજેટ વધારવું પડશે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ખાતરની અછતનો અર્થ છે પાક ઉત્પાદનમાં ઘટાડો, જે દેશમાં ખાણી-પીણીની વસ્તુઓની મોંઘવારીને અનિયંત્રિત કરી શકે છે. કેમિકલ અને મેટલ સેક્ટરની કંપનીઓ પણ વધતા ખર્ચને કારણે હવે તેમની ઉત્પાદન ક્ષમતા ઘટાડવા પર વિચાર કરી રહી છે.
ચીને પણ દબાણ વધાર્યું
પુરવઠામાં આવી રહેલા આ ઘટાડાને જોતા ચીને મે મહિનાથી સલ્ફ્યુરિક એસિડની નિકાસ પર રોક લગાવવાના સંકેત આપી દીધા છે. ચીન આ પગલું પોતાની વાવણીની સિઝનની જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે ભરી રહ્યું છે, જેનાથી વૈશ્વિક બજારમાં સલ્ફરની અછત વધુ વધી જશે. આ દરમિયાન, ભારત સરકારે ખેડૂતોને બચાવવા માટે ખરીફ સિઝનની સબસિડીમાં 12 ટકાનો વધારો કર્યો છે, જેથી તેમના પર વધેલી કિંમતોનો બોજ ન પડે. જોકે, જો આ યુદ્ધ લાંબુ ખેંચાય છે, તો સરકાર પાસે વધેલી કિંમતો જનતા પર નાખવા કે ભારે નાણાકીય ખાધ સહન કરવા સિવાય કોઈ બીજો રસ્તો નહીં બચે.
