Share market Rupee fall: અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સર્જાયેલા રાજદ્વારી ગતિરોધ ને કારણે વૈશ્વિક એનર્જી માર્કેટ અને કરન્સી માર્કેટ પર અભૂતપૂર્વ દબાણ જોવા મળી રહ્યું છે. ફોરેક્સ માર્કેટમાં આ આંતરરાષ્ટ્રીય આંચકાની સીધી અસર ભારતીય કરન્સી પર પડી છે, જ્યાં રૂપિયો પ્રતિ ડૉલર ₹96.96* ના ઐતિહાસિક રેકોર્ડ નીચલા સ્તરે પટકાયો છે. આ આંચકા બાદ દલાલ સ્ટ્રીટ અને ફોરેક્સ ટ્રેડર્સ વચ્ચે એક અત્યંત ગંભીર ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે કે શું રૂપિયો ટૂંક સમયમાં જ ₹100 ની સાઇકોલોજીકલ બેરિયર તરફ આગળ વધી રહ્યો છે? જો વૈશ્વિક ફુગાવાનો આ ડર લાંબો સમય ચાલશે, તો ભારત જેવા મોટા ક્રૂડ આયાતકાર દેશ માટે કોર્પોરેટ અર્નિંગ્સ અને આયાત બિલ પર મોટું દબાણ ઊભું થઈ શકે છે.
ભારતીય અર્થતંત્ર માટે ચિંતાજનક સંકેતો વચ્ચે બુધવારે ભારતીય રૂપિયો અમેરિકન ડોલર સામે ઐતિહાસિક નીચા સ્તરે પહોંચી ગયો છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે શાંતિ ચર્ચાઓમાં કોઈ ઉકેલ ન આવતાં વૈશ્વિક બજારોમાં અનિશ્ચિતતા વધી છે, જેના કારણે કાચા તેલના ભાવ ઊંચા જળવાઈ રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિએ વૈશ્વિક મોંઘવારી ફરી વધવાની ભીતિ ઊભી કરી છે અને વિશ્વભરના સેન્ટ્રલ બેંકો વ્યાજદર વધારી શકે તેવી અટકળો મજબૂત બની રહી છે. ભારત જેવા ઊર્જા આયાત પર ભારે નિર્ભર દેશ માટે આ વિકાસ ખાસ કરીને ચિંતાજનક છે. કાચા તેલના ભાવમાં તેજી સીધી રીતે દેશના આયાત બિલમાં વધારો કરે છે, જ્યારે બીજી તરફ વિદેશી રોકાણકારો ભારતીય બજારમાંથી નાણાં ખેંચી રહ્યા છે. પરિણામે રૂપિયા પર દબાણ વધી રહ્યું છે અને દેશના ચલણનું મૂલ્ય ઝડપથી ઘટી રહ્યું છે. બુધવારે ભારતીય રૂપિયો 96.96 પ્રતિ ડોલરના સ્તરે પહોંચી ગયો, જે અત્યાર સુધીનો સૌથી નીચો સ્તર છે. અગાઉના સત્રમાં નોંધાયેલા 96.6150 ના રેકોર્ડને પણ રૂપિયાએ તોડી નાખ્યો છે. ફેબ્રુઆરીના અંતમાં ઈરાન યુદ્ધ શરૂ થયા બાદથી રૂપિયામાં અંદાજે 6 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે, જે ભારત માટે ગંભીર આર્થિક પડકારોનું સંકેત આપે છે.
કાચા તેલના ભાવ અને વૈશ્વિક તણાવથી રૂપિયા પર દબાણ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા રાજદ્વારી મતભેદોએ વૈશ્વિક ઊર્જા બજારોને અસ્થિર બનાવી દીધા છે. શાંતિ ચર્ચાઓમાં કોઈ નોંધપાત્ર પ્રગતિ ન થતાં કાચા તેલના ભાવ ઊંચા રહ્યા છે. ખાસ કરીને બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવમાં યુદ્ધ શરૂ થયા પછી 50 ટકા કરતાં વધુનો ઉછાળો આવ્યો હોવાનું સામે આવ્યું છે. ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા કાચા તેલ આયાતકાર દેશોમાંનું એક છે. તેલના ભાવ વધતા ભારતનું આયાત બિલ વધી જાય છે, જેનાથી ડોલરની માંગ વધી અને રૂપિયો વધુ નબળો પડે છે. આ પરિસ્થિતિ દેશના Balance of Payments (BoP) એટલે કે વિદેશી ચલણ આવક અને જાવકના સંતુલન પર ગંભીર દબાણ ઊભું કરી શકે છે.
આર્થિક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો ઊર્જા ખર્ચ લાંબા સમય સુધી ઊંચો રહે અને વિદેશી મૂડીપ્રવાહ નબળો રહે તો ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં ભારતને ઊંડા BoP ખાધનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
વિદેશી રોકાણકારોની નિકાસે વધારી મુશ્કેલી
માત્ર કાચા તેલના ભાવ જ નહીં પરંતુ વિદેશી રોકાણકારોના સતત નાણાં ઉપાડ પણ રૂપિયા માટે મોટો પડકાર બની રહ્યા છે. ઈરાન યુદ્ધ શરૂ થયા બાદથી વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારોએ (FIIs) ભારતીય શેરબજાર અને બોન્ડ માર્કેટમાંથી 22 અબજ ડોલરથી વધુ રકમ બહાર કાઢી છે. જ્યારે વિદેશી રોકાણકારો બજારમાંથી નાણાં ઉપાડે છે ત્યારે તેઓ રૂપિયા વેચીને ડોલર ખરીદે છે, જેના કારણે ડોલરની માંગ વધે છે અને રૂપિયા વધુ કમજોર બને છે. સામાન્ય રીતે નબળો રૂપિયો ભારતીય નિકાસકારો માટે સકારાત્મક માનવામાં આવે છે કારણ કે વિદેશી ખરીદદારો માટે ભારતીય ઉત્પાદનો સસ્તા બને છે. પરંતુ જો ચલણમાં સતત ઘટાડો થાય તો તે વિદેશી રોકાણકારોનો વિશ્વાસ ઘટાડે છે અને રોકાણ પરનું વળતર નબળું પડે છે. પરિણામે વધુ મૂડી બહાર જવાની શક્યતા રહે છે, જે એક ખતરનાક ચક્રમાં ફેરવાઈ શકે છે.
અમેરિકન નાણાકીય સંસ્થા સિટી (Citi) ના અર્થશાસ્ત્રીઓએ પોતાના વિશ્લેષણમાં જણાવ્યું છે કે, અનિયંત્રિત ચલણ ઘટાડો લાંબા ગાળે સમસ્યા વધારે ગંભીર બનાવી શકે છે. તેમના મત મુજબ ઊર્જા સંકટ ચાલુ રહે તો ટૂંકા ગાળામાં ડોલર સામે રૂપિયો 98 સુધી પહોંચી શકે છે. જોકે સંઘર્ષ શમશે અથવા નીતિ નિર્માતાઓ હસ્તક્ષેપ કરશે તો નાણાકીય વર્ષ 2027 ના બીજા અર્ધભાગમાં રૂપિયા ફરી 95 આસપાસ મજબૂત થઈ શકે છે.
વધતા બોન્ડ યીલ્ડ અને વ્યાજદરની આશંકા
વૈશ્વિક સ્તરે ઊર્જા ભાવ વધવાથી મોંઘવારી ફરી તેજ બનવાની આશંકાએ રોકાણકારોને ચિંતિત કર્યા છે. પરિણામે વિશ્વભરના સેન્ટ્રલ બેંકો ફરી કડક નાણાકીય નીતિ અપનાવી શકે તેવી ધારણા મજબૂત થઈ છે.
અમેરિકાની ફેડરલ રિઝર્વ દ્વારા ફરી વ્યાજદર વધારો થઈ શકે તેવી સંભાવનાઓ વધી રહી છે. બીજી તરફ ભારતમાં પણ આગામી 12 મહિનામાં લગભગ 100 બેસિસ પોઇન્ટ સુધી વ્યાજદર વધારાની શક્યતા બજારમાં દર્શાવવામાં આવી રહી છે. આ દરમિયાન ભારતની 10 વર્ષની સરકારી બોન્ડ યીલ્ડ 7.12 ટકા સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ 45 બેસિસ પોઇન્ટથી વધુ વધી છે. ઊંચી બોન્ડ યીલ્ડનો અર્થ એ થાય છે કે સરકાર માટે ધિરાણ ખર્ચ વધી રહ્યો છે, જેનો પ્રભાવ આખા અર્થતંત્ર પર પડી શકે છે. બીજી તરફ શેરબજારમાં પણ દબાણ જોવા મળી રહ્યું છે. ભારતનો બેન્ચમાર્ક નિફ્ટી 50 ઇન્ડેક્સ આ સમયગાળા દરમિયાન લગભગ 7 ટકા તૂટ્યો છે, જે રોકાણકારોમાં વધતી અનિશ્ચિતતાને દર્શાવે છે.
ભારત માટે આ સમાચાર શા માટે મહત્વના?
રૂપિયાની સતત કમજોરી માત્ર કરન્સી બજાર સુધી મર્યાદિત મુદ્દો નથી. તેની સીધી અસર સામાન્ય લોકોના જીવન પર પણ પડી શકે છે. આયાતી વસ્તુઓ મોંઘી થવાથી પેટ્રોલ-ડીઝલ, રસોઈ ગેસ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને અન્ય દૈનિક જરૂરિયાતોની કિંમતો વધી શકે છે. આથી મોંઘવારી વધવાની સંભાવના પણ તેજ બને છે.જો વ્યાજદર વધે તો ઘરલોન, વાહન લોન અને બિઝનેસ લોન મોંઘી થઈ શકે છે. એટલે કે રૂપિયાની નબળાઈ અને વૈશ્વિક તણાવનો પ્રભાવ સામાન્ય ગ્રાહકથી લઈને રોકાણકાર અને ઉદ્યોગો સુધી વ્યાપક હોઈ શકે છે.
