કલ્પના કરો કે નાનકડા રોબોટ્સ, ચીંટીઓ કે દીમક જેવી ટીમમાં કામ કરીને પોતે જ ઘર બનાવી શકે અને એ પણ કોઈ માનવીય નિયંત્રણ વગર. જે ક્યારેક સાયન્સ ફિક્શન લાગતું હતું, તે હવે હકીકત બની ગયું છે. IIT મદ્રાસ અને હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ ‘RAnts’ નામના એવા સ્માર્ટ રોબોટ્સ બનાવ્યા છે, જે ભવિષ્યના નિર્માણ ક્ષેત્રમાં ક્રાંતિ લાવી શકે છે.
RAnts શું છે? ચીંટીઓ જેવી બુદ્ધિ ધરાવતા રોબોટ્સ
‘RAnts’ એટલે રોબોટિક ચીંટીઓ નાના સ્વચાલિત મશીનો જે કુદરતી ચીંટીઓની જેમ સાથે મળીને કામ કરે છે. આ ટેકનોલોજી ‘Embodied Intelligence’ પર આધારિત છે, એટલે કે રોબોટ્સની બુદ્ધિ માત્ર તેમના અંદર નહીં, પરંતુ તેમના આસપાસના વાતાવરણમાં પણ ફેલાયેલી હોય છે. આ રોબોટ્સ કોઈ એક સેન્ટ્રલ કમાન્ડ પર નિર્ભર નથી. તેઓ આસપાસના સંકેતોને સમજીને પોતે નિર્ણય લે છે. આ જ કારણ છે કે તેઓ સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર રીતે કામ કરી શકે છે.
‘સ્ટિગ્મર્જી’ શું છે? રોબોટ્સ વચ્ચેનું ગુપ્ત સંચાર
RAnts ટેકનોલોજીનો સૌથી રસપ્રદ ભાગ છે ‘Stigmergy’ એવો સિસ્ટમ જેમાં રોબોટ્સ પર્યાવરણમાં નિશાન છોડી એકબીજા સાથે સંચાર કરે છે.
જેમ કુદરતી ચીંટીઓ ‘ફેરોમોન’ નામના રસાયણનો ઉપયોગ કરે છે, તેમ RAnts ‘ફોટોર્મોન’નો ઉપયોગ કરે છે.
એક રોબોટ કોઈ જગ્યાએ લાઇટનો નિશાન મૂકે છે
બીજો રોબોટ તેને ઓળખે છે
અને તે અનુસાર કામ શરૂ કરે છે જેમ કે બનાવવું કે તોડવું
આ રીતે, કોઈ સીધી વાતચીત વિના પણ તેઓ એક જ લક્ષ્ય માટે સંકલિત રીતે કામ કરે છે.
લીડર વગર કામ: કેવી રીતે બને છે સંરચનાઓ?
RAntsની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તેમાં કોઈ લીડર કે કંટ્રોલર નથી. દરેક રોબોટ નાના નિયમોનું પાલન કરે છે.
જ્યારે ઘણા રોબોટ્સ એક જ માર્કર પાસે ભેગા થાય છે:
તેઓ પોતાની ગતિ વધારતા જાય છે
અને કામ વધુ ઝડપથી શરૂ કરે છે
આ સરળ નિયમો દ્વારા તેઓ જટિલ અને મજબૂત સંરચનાઓ બનાવી શકે છે. આ સિસ્ટમ ‘Self-Organizing’ છે, એટલે કે બધું આપમેળે ગોઠવાય છે.
ભવિષ્યમાં ક્યાં ઉપયોગી થશે આ ટેકનોલોજી?
1. અંતરિક્ષમાં ઘર બનાવવામાં ક્રાંતિ
ચંદ્ર અથવા મંગળ ગ્રહ પર માનવ વસાહત બનાવવી એ ભવિષ્યનું મોટું લક્ષ્ય છે. પરંતુ ત્યાંના પરિસ્થિતિઓ અત્યંત કઠિન છે:
ઊંચું રેડિએશન
ઓક્સિજનની અછત
ભારે તાપમાન
આવી પરિસ્થિતિમાં માનવો માટે સીધું નિર્માણ કાર્ય કરવું મુશ્કેલ છે. અહીં RAnts ખૂબ મદદગાર સાબિત થઈ શકે છે.
2. જોખમી વિસ્તારોમાં કામ
જ્યાં માનવો માટે કામ કરવું જોખમી છે જેમ કે ભૂકંપગ્રસ્ત વિસ્તારો અથવા ખતરનાક ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ઝોન ત્યાં આ રોબોટ્સ સરળતાથી કામ કરી શકે છે.
3. સ્માર્ટ કન્સ્ટ્રક્શન ઈન્ડસ્ટ્રી
આ ટેકનોલોજીથી ભવિષ્યમાં ઓટોમેટેડ કન્સ્ટ્રક્શન શક્ય બનશે, જ્યાં મશીનો પોતે જ ઇમારતો બનાવી શકશે.
IIT મદ્રાસ અને હાર્વર્ડનો સંયુક્ત પ્રયાસ
આ પ્રોજેક્ટ એ સાબિત કરે છે કે જ્યારે વિશ્વની ટોચની સંસ્થાઓ સાથે મળીને કામ કરે છે, ત્યારે નવીનતા કેવી રીતે આગળ વધે છે. IIT મદ્રાસ અને હાર્વર્ડના વૈજ્ઞાનિકોએ આ ટેકનોલોજી દ્વારા ‘સ્વચાલિત સહકાર’ (Autonomous Collaboration)નું ઉત્તમ ઉદાહરણ રજૂ કર્યું છે.
