નવી દિલ્હી: દેશમાં વિદેશી ફંડ મેળવનારી બિનસરકારી સંસ્થાઓ (NGO) માટે કેન્દ્ર સરકારે વધુ કડક નિયમો અમલમાં મૂક્યા છે. કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયે ફોરેન કન્ટ્રીબ્યુશન રેગ્યુલેશન એક્ટ (FCRA) સંબંધિત નિયમોમાં મહત્વપૂર્ણ સુધારા જાહેર કર્યા છે, જેના હેઠળ હવે વિદેશી ફંડ મેળવનારી સંસ્થાઓની કામગીરી, નાણાકીય વ્યવહારો અને સોશિયલ મીડિયા પ્રવૃત્તિઓ પર પણ સરકારની નજીકથી નજર રહેશે.
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલા ગેઝેટ નોટિફિકેશન મુજબ, એનજીઓઓ માટે પારદર્શિતા અને જવાબદારી વધારવાના હેતુથી અનેક નવા નિયમો લાગુ કરવામાં આવ્યા છે. નિયમોના ભંગ બદલ હવે એક લાખ રૂપિયાથી લઈને પાંચ લાખ રૂપિયા સુધીનો દંડ પણ ફટકારવામાં આવી શકે છે. નવા નિયમો ખાસ કરીને વિદેશી ફંડના સ્ત્રોત, તેના ઉપયોગ અને સંસ્થાની પ્રવૃત્તિઓ અંગે વધુ વિગતવાર માહિતી જાહેર કરવાની ફરજ પાડે છે.
સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટની વિગતો આપવી પડશે
નવા નિયમો મુજબ હવે વિદેશી ફંડ મેળવવા માટે FCRA હેઠળ નોંધણી કરાવતી અથવા નોંધણીનું રિન્યૂઅલ કરાવતી દરેક સંસ્થાએ પોતાના સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સની સંપૂર્ણ માહિતી સરકારને આપવી પડશે. અત્યાર સુધી અરજી પ્રક્રિયામાં સોશિયલ મીડિયા સંબંધિત માહિતી ફરજિયાત નહોતી, પરંતુ હવે સરકાર સંસ્થાની ડિજિટલ પ્રવૃત્તિઓ પર પણ નજર રાખી શકશે.
સરકારનું માનવું છે કે સોશિયલ મીડિયા આજના સમયમાં કોઈપણ સંસ્થાની જાહેર પ્રવૃત્તિઓ અને અભિયાનનું મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની ગયું છે. તેથી વિદેશી ફંડનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવતી પ્રવૃત્તિઓ અંગે પારદર્શિતા જાળવવા આ માહિતી જરૂરી ગણવામાં આવી છે.
આ પણ વાંચો: ત્રિશાએ ખાસ તસવીર શેર કરી CM વિજય સાથે : અભિનેત્રી ત્રિશાએ બર્થડે પોસ્ટ શેર કરી અફવાઓનો અંત આણ્યો
વિદેશી ફંડના મૂળ સ્ત્રોતની માહિતી ફરજિયાત
ગૃહ મંત્રાલયના નોટિફિકેશન અનુસાર, જો કોઈ એનજીઓને વિદેશી ફંડ ઇન્ટરમીડિયરી રેમિટન્સ વ્હીકલ્સ અથવા ડોનર એડવાઇઝ્ડ ફંડ મારફતે પ્રાપ્ત થાય, તો તેને ફક્ત મધ્યસ્થી સંસ્થાનું નામ જ નહીં પરંતુ મૂળ દાતા કોણ છે તેની પણ માહિતી આપવી પડશે.
અર્થાત, ફંડનો અંતિમ સ્ત્રોત શું છે અને રૂપિયા ક્યાંથી આવ્યા છે તેની સંપૂર્ણ વિગતો જાહેર કરવી ફરજિયાત રહેશે. સરકારનું કહેવું છે કે આ વ્યવસ્થા દ્વારા વિદેશી ફંડના પ્રવાહને વધુ પારદર્શક બનાવી શકાશે અને સંભવિત ગેરરીતિઓ પર નિયંત્રણ લાવી શકાશે.
આ પણ વાંચો: ‘ઈથેનોલવાળું પેટ્રોલ સંપૂર્ણ સુરક્ષિત’ : સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ દાવાઓ વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારની સ્પષ્ટતા
વાર્ષિક રિટર્નમાં આપવો પડશે વિગતવાર અહેવાલ
નવા નિયમો હેઠળ એનજીઓઓએ હવે માત્ર નાણાકીય હિસાબો જ નહીં પરંતુ પોતાના કામકાજ અને પ્રવૃત્તિઓનો વિગતવાર અહેવાલ પણ રજૂ કરવો પડશે. વાર્ષિક રિટર્ન સાથે સંસ્થાએ વર્ષ દરમિયાન કરેલી તમામ પ્રવૃત્તિઓ, પ્રોજેક્ટ્સ અને જાહેર કાર્યક્રમોની માહિતી આપવી પડશે.
આ ઉપરાંત સંસ્થાએ વર્ષ દરમિયાન કોઈ પુસ્તક, લેખ, રિપોર્ટ, સંશોધન સામગ્રી અથવા અન્ય પ્રકાશન બહાર પાડ્યું હોય તો તેની વિગતો પણ સરકારને જણાવવી પડશે. સરકારનું માનવું છે કે આ પગલાથી સંસ્થાની વાસ્તવિક કામગીરી અને ફંડના ઉપયોગ વચ્ચેનો સંબંધ વધુ સ્પષ્ટ થશે.
75 ટકા ફંડ ખર્ચ્યા બાદ જ મળશે વધુ મંજૂરી
કેન્દ્ર સરકારે વિદેશી ફંડના ઉપયોગને લઈને વધુ એક મહત્વપૂર્ણ નિયમ લાગુ કર્યો છે. હવે કોઈ સંસ્થાએ પૂર્વ મંજૂરી હેઠળ કોઈ ખાસ હેતુ માટે વિદેશી ફંડ મેળવ્યું હોય તો તે અગાઉ પ્રાપ્ત થયેલા ફંડનો ઓછામાં ઓછો 75 ટકા હિસ્સો ઉપયોગ કર્યા પછી જ વધારાનું ફંડ મેળવવા માટે અરજી કરી શકશે. આ નિયમનો હેતુ એ છે કે સંસ્થાઓ બિનજરૂરી રીતે ફંડ એકત્રિત ન કરે અને પ્રાપ્ત થયેલા નાણાંનો યોગ્ય ઉપયોગ કરે. સાથે જ સરકાર દ્વારા ફંડના ઉપયોગ અંગે ફીલ્ડ વેરિફિકેશન અને તપાસ પણ કરવામાં આવશે.
આ પણ વાંચો: પેટ્રોલ-ડીઝલના નવા ભાવ જાહેર : કેટલાક શહેરોમાં રાહત, તો ક્યાંક થયો વધારો, કાચા તેલમાં ઘટાડાથી આશા વધી
ધર્માંતરણ સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ પર ખાસ ધ્યાન
નવા સુધારાઓમાં ધાર્મિક અને સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ અંગે પણ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે. સરકાર દ્વારા ધાર્મિક શિક્ષણ, નૈતિક શિક્ષણ, સત્સંગ, પ્રવચન, ધ્યાન શિબિર, ભક્તિ સંગીત, ધાર્મિક નાટ્યકલા અને આદિવાસી તથા સ્વદેશી આસ્થા પરંપરાઓના સંરક્ષણ જેવી પ્રવૃત્તિઓને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. પરંતુ સાથે જ ગૃહ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ધર્માંતરણ સાથે સંબંધિત કોઈપણ પ્રકારની પ્રવૃત્તિને મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં. સરકારનું કહેવું છે કે વિદેશી ફંડનો ઉપયોગ ધાર્મિક પરિવર્તન માટે થતો અટકાવવો જરૂરી છે.
વિદેશી નાગરિક પ્રમુખ હશે તો નહીં મળે નોંધણી
નિયમોમાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ મુજબ જો કોઈ સંસ્થાના પ્રમુખ અથવા મુખ્ય પદ પર વિદેશી નાગરિક હશે તો એવી સંસ્થાને FCRA હેઠળ વિદેશી ફંડ મેળવવાની નોંધણી આપવામાં આવશે નહીં. સરકારનું માનવું છે કે દેશની આંતરિક પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓનું નેતૃત્વ ભારતીય નાગરિકોના હાથમાં હોવું જોઈએ. આ નિયમનો હેતુ વિદેશી પ્રભાવને મર્યાદિત કરવાનો હોવાનું માનવામાં આવે છે.
નિયમોના ભંગ બદલ લાખો રૂપિયાનો દંડ
ગૃહ મંત્રાલયે નિયમોના ઉલ્લંઘન બદલ લાગતા દંડમાં પણ વધારો કર્યો છે. જો કોઈ સંસ્થા પ્રશાસનિક ખર્ચ માટે મંજૂર મર્યાદા કરતાં વધુ વિદેશી ફંડનો ઉપયોગ કરશે તો તેને એક લાખથી પાંચ લાખ રૂપિયા સુધીનો દંડ થઈ શકે છે.
તે ઉપરાંત વિદેશી ફંડનો ઉપયોગ સટ્ટા અથવા અનુમતિ વગરના રોકાણ માટે કરવામાં આવશે તો એક લાખ રૂપિયા અથવા રોકાણ કરેલી રકમના 30 ટકા જેટલો દંડ ફટકારવામાં આવશે, જેમાંથી જે રકમ વધુ હશે તે વસૂલવામાં આવશે.
પારદર્શિતા વધારવા સરકારનો પ્રયાસ
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે નવા નિયમોનો મુખ્ય હેતુ વિદેશી ફંડના ઉપયોગમાં વધુ પારદર્શિતા અને જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. સરકાર લાંબા સમયથી વિદેશી ફંડના સ્ત્રોત અને તેના ઉપયોગ અંગે વધુ કડક દેખરેખ રાખવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરતી રહી છે. આ નવા નિયમો અમલમાં આવ્યા બાદ દેશભરની હજારો એનજીઓઓએ પોતાની વહીવટી પ્રક્રિયાઓમાં ફેરફાર કરવો પડશે. આગામી સમયમાં આ નિયમોનો સામાજિક ક્ષેત્ર પર શું પ્રભાવ પડે છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.
