ભારતના શૈક્ષણિક ક્ષેત્રમાં એક મહત્વપૂર્ણ અને ચર્ચાસ્પદ ફેરફાર થવા જઈ રહ્યો છે. રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમ પરિષદ (NCERT) દ્વારા નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP-2020) અંતર્ગત તૈયાર કરવામાં આવેલા નવા પાઠ્યક્રમમાં પ્રથમ વખત ધોરણ-9ના વિદ્યાર્થીઓને વર્ષ 1975માં લાગુ કરાયેલી ઈમરજન્સી (કટોકટી) વિશે અભ્યાસ કરાવવામાં આવશે. અત્યાર સુધી આ વિષય મુખ્યત્વે ધોરણ-12ના રાજકીય વિજ્ઞાનના પાઠ્યક્રમનો ભાગ હતો, પરંતુ હવે વિદ્યાર્થીઓને નાની ઉંમરથી જ ભારતીય લોકશાહીના મહત્વપૂર્ણ અને સંવેદનશીલ અધ્યાયથી પરિચિત કરાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.
શિક્ષણ મંત્રાલય અને NCERT સાથે જોડાયેલા સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આ નિર્ણયનો મુખ્ય હેતુ વિદ્યાર્થીઓને ભારતીય લોકશાહીના વિકાસ, તેની પડકારજનક પરિસ્થિતિઓ અને બંધારણીય સંસ્થાઓની ભૂમિકાની સમજ આપવાનો છે. વિદ્યાર્થીઓ માત્ર ઇતિહાસના તથ્યો જ નહીં, પરંતુ લોકશાહી મૂલ્યો, નાગરિક અધિકારો અને શાસન વ્યવસ્થાની મહત્વતાને પણ નજીકથી સમજી શકે તે માટે પાઠ્યક્રમમાં આ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે.
ઈમરજન્સીનો સમયગાળો શું હતો?
ભારતના રાજકીય ઇતિહાસમાં 25 જૂન, 1975નો દિવસ એક મહત્વપૂર્ણ અને વિવાદાસ્પદ અધ્યાય તરીકે ઓળખાય છે. તે સમયના વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીની ભલામણ પર દેશમાં આંતરિક કટોકટી જાહેર કરવામાં આવી હતી. 21 મહિના સુધી ચાલેલા આ સમયગાળા દરમિયાન અનેક બંધારણીય અને નાગરિક સ્વતંત્રતાઓ પર પ્રતિબંધો મૂકવામાં આવ્યા હતા.
નવી પાઠ્યપુસ્તકોમાં વિદ્યાર્થીઓને ઈમરજન્સી લાગુ થવા પાછળના કારણો, તે સમયની રાજકીય પરિસ્થિતિ, અલાહાબાદ હાઈકોર્ટનો ચુકાદો, વિરોધ પક્ષોની ભૂમિકા અને ત્યારબાદના રાજકીય વિકાસ વિશે સરળ અને સમજાય તેવી ભાષામાં માહિતી આપવામાં આવશે.
આ ઉપરાંત, ઈમરજન્સી દરમિયાન પ્રેસ પર લાગેલી સેન્સરશિપ, વિરોધી નેતાઓની ધરપકડ, નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોના સ્થગન અને સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા વિવિધ પગલાં અંગે પણ તથ્ય આધારિત માહિતીનો સમાવેશ કરવામાં આવશે.
આ પણ વાંચો: પશ્ચિમ રેલવેનો મહત્વનો નિર્ણય : ભાવનગર-શકૂર બસ્તી સ્પેશિયલ ટ્રેનની સેવા લંબાઈ, જાણો કયા સુધી રહેશે ચાલુ
લોકશાહી અને નાગરિક અધિકારો પર ખાસ ભાર
NCERTના નવા અભિગમ મુજબ માત્ર ઘટનાઓનું વર્ણન કરવું પૂરતું નથી, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓને તેમાંથી મળતા લોકશાહી પાઠો પણ સમજાવવાના છે. નવા પાઠ્યક્રમમાં એ બાબત પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે કે લોકશાહી માત્ર મતદાન સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમાં અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા, મીડિયા અને નાગરિક અધિકારોની પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા હોય છે.
વિદ્યાર્થીઓને સમજાવવામાં આવશે કે લોકશાહી વ્યવસ્થામાં બંધારણ કેવી રીતે નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે અને જ્યારે આ અધિકારો મર્યાદિત થાય ત્યારે સમાજ અને શાસન પર તેની શું અસર પડે છે. શિક્ષણવિદોના મતે આ પ્રકારની સમજ વિદ્યાર્થીઓમાં જવાબદાર નાગરિક તરીકેની જાગૃતિ વિકસાવવામાં મદદરૂપ બનશે.
આ પણ વાંચો: Ketan Agarwal Murder Case : પુણે પોલીસે મંગેતર સિયા અને તેના પ્રેમીને સામસામે બેસાડીને પૂછપરછ કરી
1977માં લોકશાહીની વાપસી પણ પાઠ્યક્રમનો ભાગ
નવી પાઠ્યપુસ્તકોમાં માત્ર ઈમરજન્સી જાહેર થવા સુધીની જ નહીં, પરંતુ તેના અંત અને લોકશાહીની પુનઃસ્થાપનાની સમગ્ર પ્રક્રિયાને પણ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. વર્ષ 1977માં યોજાયેલી લોકસભાની ચૂંટણી, જનતા પાર્ટીની સરકારની રચના અને દેશના રાજકીય ઇતિહાસમાં આવેલા પરિવર્તનો અંગે પણ વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરશે.
આ વિભાગ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ સમજી શકશે કે લોકશાહી વ્યવસ્થામાં જનતાનો મત અને બંધારણીય પ્રક્રિયાઓ કેટલા મહત્વપૂર્ણ છે. રાજકીય પરિવર્તન કેવી રીતે લોકમતના આધારે શક્ય બને છે તે બાબતને પણ પાઠ્યક્રમમાં સમાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
શિક્ષણ અને રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચા
NCERTના આ નિર્ણય બાદ દેશભરમાં શિક્ષણવિદો, રાજકીય વિશ્લેષકો અને વિવિધ સંગઠનો વચ્ચે ચર્ચાનો માહોલ સર્જાયો છે. કેટલાક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે વિદ્યાર્થીઓને દેશના ઇતિહાસના તમામ મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગોની જાણકારી હોવી જોઈએ, જેથી તેઓ ભવિષ્યમાં જાગૃત અને જવાબદાર નાગરિક બની શકે.
બીજી તરફ કેટલાક શિક્ષણવિદોએ સૂચન કર્યું છે કે આ વિષયને ધોરણ-9ના વિદ્યાર્થીઓ સમક્ષ રજૂ કરતી વખતે સંપૂર્ણ તટસ્થતા અને સંતુલન જાળવવું અત્યંત જરૂરી રહેશે. કોઈપણ પ્રકારના રાજકીય પૂર્વગ્રહ વિના ઇતિહાસને તથ્ય આધારિત રીતે રજૂ કરવામાં આવે તો જ વિદ્યાર્થીઓને યોગ્ય સમજ મળશે.
આગામી શૈક્ષણિક સત્રથી અમલ
NCERT દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી નવી સામાજિક વિજ્ઞાનની પાઠ્યપુસ્તકો આગામી શૈક્ષણિક સત્રથી અમલમાં આવશે. CBSE સાથે સાથે એવા અનેક રાજ્ય બોર્ડની શાળાઓમાં પણ આ પાઠ્યક્રમ લાગુ થશે, જે NCERTના અભ્યાસક્રમને અનુસરે છે.
નવી શિક્ષણ નીતિ હેઠળ પાઠ્યક્રમને વધુ વ્યવહારુ, તર્કસંગત અને ભારતીય ઇતિહાસના મહત્વપૂર્ણ પાસાઓ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ઈમરજન્સી જેવા ઐતિહાસિક પ્રસંગને ધોરણ-9ના અભ્યાસક્રમમાં સ્થાન મળતા હવે વિદ્યાર્થીઓને નાની ઉંમરથી જ લોકશાહી, બંધારણ અને નાગરિક અધિકારો વિશે વધુ ઊંડી સમજ મેળવવાની તક મળશે. આ નિર્ણય આગામી સમયમાં શિક્ષણક્ષેત્રમાં કેટલો અસરકારક સાબિત થાય છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.
