જીતિયા વ્રત માતાઓ માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. દર વર્ષે, માતાઓ અશ્વિન મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષની અષ્ટમી તિથિએ નિર્જલા વ્રત રાખીને જીતિયા વ્રત રાખે છે અને તેમના બાળકોના લાંબા આયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે. આ વર્ષે જીતિયા અથવા જીવિતપુત્રીકા વ્રત રવિવાર, 14 સપ્ટેમ્બર, 2025 ના રોજ મનાવવામાં આવશે.
જીતીય વ્રતનો ઇતિહાસ
જીતિયા વ્રતમાં, માતાઓ જીતિયા માતા અને જીમુતવાહનની પૂજા કરે છે. ધાર્મિક માન્યતા છે કે આ વ્રત દ્વાપર યુગના અંત અને કલિયુગની શરૂઆતમાં શરૂ થયું હતું. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે જીવિતપુત્રીકા વ્રત જીમુતવાહન દેવતા દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જ્યારે માતાઓ ચિંતા કરવા લાગી કે જો કલિયુગમાં તેમના જીવ જોખમમાં હશે તો તેમના બાળકોનું રક્ષણ કોણ કરશે, ત્યારે સ્ત્રીઓ આ ચિંતાનું નિરાકરણ લાવવા માટે ગૌતમ ઋષિ પાસે ગઈ. પછી ગૌતમ ઋષિએ તેમને એક વાર્તા કહી-
જીતીયા વ્રત કથા
વાર્તા મુજબ, એક વખત જીમુતવાહન ગંધમાદન પર્વત પર મુસાફરી કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમણે એક સ્ત્રીના રડવાનો અવાજ સાંભળ્યો. તે સ્ત્રી તેના પુત્ર (શંખચુડ નાગ) ના વિદાય માટે રડી રહી હતી, જેના પુત્રને ગરુડ લઈ જવાનો હતો. જીમુતવાહને સ્ત્રીને કહ્યું કે, ચિંતા ના કર, આજે હું ગરુડ સમક્ષ હાજર થઈશ અને તેમનો ખોરાક બનીશ અને તમારા પુત્રનું રક્ષણ કરીશ.
જ્યારે ગરુડ શંખચૂડ લેવા આવ્યો, ત્યારે જીમુત્વાહન પોતે શંખચૂડના રૂપમાં બેઠા અને ગરુડ જીમુતવાહનને લઈ ગયા. પરંતુ થોડે દૂર ગયા પછી, ગરુડને ખ્યાલ આવ્યો કે આ શંખચૂડ નહીં પણ કોઈ બીજું છે. ગરુડે પૂછ્યું કે તમે કોણ છો અને તમે મારો ખોરાક કેમ બનવા આવ્યા છો. ત્યારે જીમુતવાહને કહ્યું કે, મેં શંખચૂડની માતાને તેના પુત્રના વિચ્છેદના દુઃખમાં રડતી જોઈ, તેને બચાવવા માટે, મેં તમારો ખોરાક બનવાનું નક્કી કર્યું. જીમુતવાહનની સહનશીલતા અને પરોપકારથી ખુશ થઈને, ગરુડે તેને છોડી દીધો.
જીમુતવાહનના કારણે જ શંખચૂડની માતાને પુત્ર મળ્યો. એવું કહેવાય છે કે જે દિવસે આ ઘટના બની તે દિવસે અશ્વિન કૃષ્ણ પક્ષની અષ્ટમી તિથિ હતી. આ ઘટના પછી, જીતિયા વ્રત અને જીમુતવાહનની પૂજા કરવાની પરંપરા પણ શરૂ થઈ. તેથી, દર વર્ષે માતાઓ આ દિવસે ઉપવાસ રાખે છે અને જીમુતવાહનની પૂજા કરે છે. એવું કહેવાય છે કે, જેમ જીમુતવાહને શંખચૂડનો જીવ બચાવ્યો અને તેની માતાને તેના પુત્રથી અલગ થવાથી બચાવી, તેવી જ રીતે તે બધી માતાઓના બાળકોના જીવનનું રક્ષણ કરે છે.
