ગુજરાતમાં તેમજ દેશભરમાં આવકવેરા રિટર્ન (ITR) ભરવાની પ્રક્રિયા શરૂ થતાં મોટાભાગના કરદાતાઓ ટેક્સ બચત, ડિડક્શન અને રિબેટ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. જોકે આવકવેરા કાયદામાં કેટલીક એવી આવકો પણ સામેલ છે, જેના પર સરકાર કોઈ આવકવેરો વસૂલતી નથી. આવી આવકોને ‘એક્ઝેમ્પ્ટ ઇન્કમ’ અથવા ટેક્સ-ફ્રી આવક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
કર નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, આકલન વર્ષ 2026-27 માટે ITR ફાઇલ કરતી વખતે ટેક્સ-ફ્રી આવકની યોગ્ય માહિતી આપવી વધુ મહત્વપૂર્ણ બની છે. આવકવેરા વિભાગે હવે રિટર્ન ફાઇલિંગ યુટિલિટીમાં આવી આવકો દર્શાવવા માટે અલગ વિભાગો ઉપલબ્ધ કરાવ્યા છે. જો કરદાતા આ નિયમોથી અજાણ હોય તો તે ટેક્સ આયોજનની તક ગુમાવી શકે છે અથવા રિટર્નમાં ભૂલ થવાની શક્યતા વધી શકે છે.
નવું ઘર ખરીદતા પહેલાં અચૂક ધ્યાન રાખજો આ 10 મહત્ત્વની બાબતો: એક ખોટો નિર્ણય કરાવી શકે છે તમારું લાખો રૂપિયાનું નુકસાન
ખેતીની આવક અને HUF માંથી મળતી રકમ
આવકવેરા કાયદાની કલમ 10(1) હેઠળ ખેતીમાંથી થતી આવકને સામાન્ય રીતે આવકવેરાથી મુક્તિ આપવામાં આવે છે. ખેતીની જમીનમાંથી મળતી આવક, પાક વેચાણથી મળતો નફો તેમજ કૃષિ જમીન પરથી મળતું ભાડું અથવા આવક આ શ્રેણીમાં આવી શકે છે. જોકે કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં ટેક્સ દર નક્કી કરવા માટે આ આવકનો પરોક્ષ અસરરૂપ ઉપયોગ થઈ શકે છે.
તે જ રીતે, હિંદુ અવિભાજિત પરિવાર (HUF)ના સભ્યને પરિવારની આવકમાંથી મળતો હિસ્સો કલમ 10(2) હેઠળ કરમુક્ત ગણાય છે. કારણ કે HUF પોતે અલગ કર એકમ તરીકે તેની આવક પર કર ચૂકવે છે. પરિણામે સભ્યને મળતી વિતરણ રકમ પર ફરીથી કર લાગતો નથી.
પાર્ટનરશિપ ફર્મ અથવા LLPમાં ભાગીદારને વ્યવસાયના નફામાંથી મળતો હિસ્સો પણ કલમ 10(2A) હેઠળ કરમુક્ત છે. જોકે ફર્મ તરફથી મળતું વેતન, કમિશન અથવા મૂડી પર મળતું વ્યાજ આ છૂટમાં આવતું નથી અને તે કરપાત્ર બની શકે છે.
ગિફ્ટ, વારસો અને સ્કોલરશિપ અંગેના નિયમો
આવકવેરા કાયદા મુજબ માતા-પિતા, જીવનસાથી, ભાઈ-બહેન જેવા નિર્ધારિત સંબંધીઓ પાસેથી મળતી ભેટ પર કોઈ કર લાગતો નથી, ભલે તેની રકમ મોટી હોય. લગ્ન પ્રસંગે મળતી ભેટો પણ સામાન્ય રીતે કરમુક્ત ગણાય છે.
પરંતુ ગેરસંબંધિત વ્યક્તિ પાસેથી વર્ષ દરમિયાન મળેલી ભેટની કુલ કિંમત નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ હોય તો તે કરપાત્ર બની શકે છે. તેથી ગિફ્ટ સંબંધિત નિયમો સમજવા અને યોગ્ય દસ્તાવેજો જાળવી રાખવા જરૂરી છે.
કોઈ વ્યક્તિના અવસાન પછી કાનૂની વારસદારોને મળતી મિલકત, વારસાગત સંપત્તિ અથવા વસિયતનામા દ્વારા મળેલી સંપત્તિ પર પણ સામાન્ય રીતે આવકવેરો લાગતો નથી. જોકે ભવિષ્યમાં આવી સંપત્તિ વેચવામાં આવે ત્યારે કેપિટલ ગેઇનના નિયમો લાગુ પડી શકે છે.
વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ માટે મળતી સ્કોલરશિપ પણ આવકવેરાથી મુક્ત છે. સરકાર શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે આ પ્રકારની સહાય પર કર વસૂલતી નથી. તેથી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સરકારી યોજનાઓ અથવા અન્ય માન્ય સ્ત્રોતોથી મળતી સ્કોલરશિપ પર સામાન્ય રીતે આવકવેરાની જવાબદારી ઊભી થતી નથી.
ખાલી દુકાનથી દર મહિને 60,000 સુધીની કમાણી?: ATM માટે જગ્યા આપતા પહેલાં જાણો આ નિયમ
નિવૃત્તિ સંબંધિત લાભો પર મળતી રાહત
નિવૃત્તિ પછી મળતી ગ્રેચ્યુટી અનેક કર્મચારીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ આર્થિક સહારો બને છે. સરકારી કર્મચારીઓને મળતી ગ્રેચ્યુટી સામાન્ય રીતે સંપૂર્ણ કરમુક્ત હોય છે. ખાનગી ક્ષેત્રના કર્મચારીઓ માટે પણ નક્કી કરેલી મર્યાદા સુધી રાહત ઉપલબ્ધ છે. હાલમાં પેમેન્ટ ઓફ ગ્રેચ્યુટી એક્ટ હેઠળ નિર્ધારિત મર્યાદા સુધીની ગ્રેચ્યુટી પર કર લાગતો નથી.
લીવ એન્કેશમેન્ટ એટલે કે બાકી રહેલી રજાઓના બદલે મળતી રકમ પર પણ ખાસ છૂટ આપવામાં આવી છે. સરકારી કર્મચારીઓ માટે આ લાભ સંપૂર્ણપણે કરમુક્ત હોઈ શકે છે, જ્યારે ખાનગી કર્મચારીઓ માટે જીવનકાળની નિર્ધારિત મર્યાદા સુધી રાહત ઉપલબ્ધ છે. જોકે નોકરી દરમિયાન રજાઓનું એન્કેશમેન્ટ કરાવવાથી મળતી રકમ પર અલગ કર નિયમો લાગુ પડી શકે છે.
PPF, EPF અને વીમા પોલિસીમાંથી મળતા લાભ
સરકારની કેટલીક લાંબા ગાળાની બચત યોજનાઓ પર મળતું વ્યાજ અને મેચ્યોરિટી લાભ પણ કરમુક્ત શ્રેણીમાં આવે છે. તેમાં પબ્લિક પ્રોવિડન્ટ ફંડ (PPF), સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજના (SSY), તેમજ નિર્ધારિત શરતો હેઠળ કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ (EPF) અને વોલન્ટરી પ્રોવિડન્ટ ફંડ (VPF)નો સમાવેશ થાય છે.
EPF ખાતામાંથી પાંચ વર્ષ કે તેથી વધુ સતત સેવા બાદ ઉપાડેલી રકમ સામાન્ય રીતે કરમુક્ત ગણાય છે. તેમાં કર્મચારીનું યોગદાન, નિયોજકનું યોગદાન અને તેના પર મળેલું વ્યાજ સામેલ હોઈ શકે છે. કેટલીક વિશેષ પરિસ્થિતિઓ જેમ કે કંપની બંધ થવી અથવા ગંભીર આરોગ્ય કારણોસર નોકરી છોડવી પડે તો પણ રાહત ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે.
લાઇફ ઇન્શ્યોરન્સ પોલિસીની મેચ્યોરિટી પર મળતી રકમ અને બોનસને પણ કલમ 10(10D) હેઠળ કરમુક્ત લાભ મળી શકે છે. જોકે આ માટે પ્રીમિયમ અને સમ એશ્યોર્ડ સંબંધિત કેટલીક શરતોનું પાલન જરૂરી છે. ઊંચા પ્રીમિયમવાળી કેટલીક ULIP અથવા પરંપરાગત પોલિસીઓ માટે અલગ કર નિયમો લાગુ પડી શકે છે. તેમ છતાં પોલિસીધારકના અવસાન પછી મળતો ડેથ બેનેફિટ સામાન્ય રીતે સંપૂર્ણપણે કરમુક્ત રહે છે.
EPF Interest 2026: તમારા ખાતામાં ક્યારે આવશે 8.25% વ્યાજ?: જાણી લો લેટેસ્ટ અપડેટ અને શું છે પૂરી પ્રક્રિયા
ITR ભરતી વખતે ખાસ સાવધાની જરૂરી
કર નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ઉપરોક્ત આવક સ્ત્રોતો પર કરમુક્તિ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં તેમની સાથે વિવિધ શરતો, મર્યાદાઓ અને દસ્તાવેજી પુરાવાની જરૂરિયાત જોડાયેલી હોય છે. તેથી ITR ભરતી વખતે આવી આવકોને યોગ્ય વિભાગમાં દર્શાવવી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
જો કરદાતા ટેક્સ-ફ્રી આવક દર્શાવવાનું ચૂકી જાય અથવા ખોટી રીતે માહિતી ભરે, તો ભવિષ્યમાં આવકવેરા વિભાગ તરફથી સ્પષ્ટતા માંગવામાં આવી શકે છે. યોગ્ય રેકોર્ડ, બેંક દસ્તાવેજો, સ્કોલરશિપ પત્રો, ગિફ્ટ ડીડ અથવા અન્ય પુરાવા સાચવી રાખવાથી રિટર્ન પ્રક્રિયા વધુ સરળ બની શકે છે.
Disclaimer: આ લેખમાં આપેલી માહિતી માત્ર એક અનુમાન આધારીત અને જાણકારી હેતુથી પ્રકાશિત કરવામાં આવી છે. આ માહિતી સંપૂર્ણ સત્ય હોવાનો દાવો Offbeat Stories કરતુ નથી. કોઈપણ માહિતીનો અમલ કરતા પહેલા યોગ્ય સલાહ અને જાણકારી મેળવી લેવી.
